<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><TEI xml:id="abh_stage3-roman" corresp="ns_stage3-roman">
    <teiHeader xml:lang="en">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title type="main">Abhinavabhāratī</title>
		<title type="sub">A SARIT edition</title>	
                <author>Abhinavagupta</author>
                <respStmt>
                    <persName>Andrew Ollett</persName>
                    <resp>Creation of machine-readable version.</resp>
                </respStmt>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) SARIT</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence">Distributed by <ref target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref> under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0
                            Unported License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free <list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner specified
                                by the author or licensor (but not in any way that suggests that
                                they endorse you or your use of the work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work,
                                you may distribute the resulting work only under the same or similar
                                license to this one.</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative
                        Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the
                        rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <date>2013</date>
            </publicationStmt>
            
            <sourceDesc>
                <bibl>
                    <title>Nāṭyaśāstra of Bharatamuni, with the commentary Abhinavabhāratī by Abhinavaguptācārya</title>
                    <editor>K. Krishnamoorthy</editor>
                    <publisher>Baroda Oriental Institute</publisher>
                    <pubPlace>Vadodara</pubPlace>
                    <date>1992</date>
                    <note>4th edition</note>
                </bibl>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>

        <encodingDesc>
            <editorialDecl>
	      <p>This e-text was double-keyboarded in Devanāgarī. It was converted to Roman transliteration automatically.</p>
            </editorialDecl>
        </encodingDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2014-15-06" who="ASO">
	      Testing
            </change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>

<text xml:id="ABhā" xml:lang="sa-Latn">
<body>
<div xml:id="ABhā.6" type="adhyāya" n="6">
<head type="toc">ṣaṣṭo ’dhyāyaḥ</head>
<p><pb n="254"/>	. ..	. ..	. ..	. ..	. .. </p>
<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.1">(pūrvaraṅgavidhiṃ śrutveti | pañca praśnāni</ref>ti | rasānāṃ kena rasatvamityekaḥ praśnaḥ |)</p>
<p>	. ..	. ..	. ..	. ..	. .. </p>
<p>tathāpi nāṭyatattve samyaṅnirjñāte nirṇītaṃ<app><rdg wit="#भ">samyaṅnirṇītam</rdg></app> bhavati | na vacanamātrāt | anenaivābhiprāyeṇa daśarūpakanirūpaṇe prathamapraśnārtho nigamayiṣyate—
<cit><quote><lg>
  <l>“bhaviṣyati yuge prāyo bhaviṣyantyabudhā narāḥ |”</l>
</lg></quote> <ref cRef="NāŚā.19.150">(nā. śā. 19-150)</ref></cit> ityādi |
tathā—
<cit><quote><lg>
  <l>“buddhayaḥ karmaśilpāni vaicakṣaṇyaṃ kalāsu ca ||”</l>
</lg></quote> <ref cRef="NāŚā.19.151">(nā. śā. 19-151)</ref></cit> ityādi | siddhyadhyāye ca dvitīyapraśnārthaviṣayo nirṇeṣyate | <cit><quote>“tuṣyanti taruṇāḥ kāme”</quote> <ref cRef="NāŚā.27.58">(nā. śā. 27-58)</ref></cit>  ityādinā | evamanyatrāpi tatra tatreti | etacca tadvyākhyānaprasaṅga eva darśayiṣyāmaḥ | tena pūrvapraśnitavastutattvanirṇaya eva kriyatāmiti tātparyam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.1">praśnān</ref> <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.1">pañceti</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.2">ye rasā</ref> ityādi tu yatpraśnatrayaṃ tatrāyaṃ bhāvaḥ— ihāṅgaṇanāyāṃ <quote>“jagrāha pāṭhyam”</quote> <ref cRef="NāŚā.1.17">(nā. śā. 1-17)</ref> ityādau pāṭhyagītayostāvatsuprasiddhaṃ rūpam | abhinayānāmapi <quote>“mahāgīteṣu caivārthānsamyagevābhineṣyasi” iti</quote> <ref cRef="NāŚā.4.15">(nā. śā. 4-15)</ref></p>

<p><pb n="255"/><quote>“yadā prāptyarthamarthānāṃ tajjñairabhinayaḥ kṛtaḥ”</quote> <ref cRef="NāŚā.4.261">(nā. śā. 4-261)</ref> ityādivacanabalācca svarūpaṃ<app><note xml:lang="en"><p>H.Ms.</p></note></app> tāvannātīva hṛdayaṅgamam |</p>

<p>ye tu <quote>“rasānātharvaṇāt”</quote> <ref cRef="NāŚā.1.17">(nā. śā. 1-17)</ref> iti rasā uktāste tāvatprasiddhāḥ ṣāḍavādayaḥ| na prakṛtau na vikṛtau yuktāḥ | ye tvanye śṛṅgārādayaḥ kecana rasaśabdena
saha prayuktāḥ <quote>“śṛṅgārarasambhavaḥ”</quote> <ref cRef="NāŚā.4.269">(nā. śā. 4-269)</ref> iti <quote>“tato raudrarasaṃ ślokam”</quote> <ref cRef="NāŚā.5.132">(nā. śā. 5-132)</ref> iti tatrāpi śṛṅgārādiṣu kathaṃ rasaśabdāvācyatvam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.2">vaiśa</ref>bdo<app><rdg wit="#म #भ">akṣarasāyām</rdg></app> ’kṣara-(kṣamāyām ) | rasanendriyagrāhye hi rasaśabdaḥ prasiddhaḥ| na cāyamanādarasthānabhūto ’rtho yenāvicārita evopekṣyate <quote>“khinnānāṃ rasabhāveṣu”</quote> <ref cRef="NāŚā.5.159">(nā. śā. 5-159)</ref> ityādāvādarātiśayapratīteḥ| ata eva śabdaprādurbhāva iti śabdo <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.2">rasā iti paṭhyanta</ref> iti | tena prādhānyādaṅgābhinayapraśnāntarbhūtamapyetatpunaḥ praśnitamityarthaḥ| punaḥ praśnābhiprāyeṇaivākhyātumarhasītyupapannam | pūrvākhyāneṣu tu punaruktamabhidhatsvetyuktatvāt |</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.3">bhāvāśce</ref>ti caśabdastuśabdārthe | bhāvāstvapaṭhitā api kathaṃ proktāḥ | atha pāṭhyādaya eva bhāvāḥ | tatkimeṣāṃ rūpam | tenādaraviṣayatvādrase praśnāntaram | (a ?)<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app>bhūtāvṛttyā vismayasthānatvādbhāveṣu praśnacatuṣkam | tathā hi—rasasahabhāvena bhāvāḥ kecana proktāḥ “khinnānām” ityatra | te ca kena prakāreṇoktāḥ| “jagrāha” ityādau hi teṣāṃ nāmāpi na śrutam | athaiteṣveva bhāvaśabdaḥ pravartitaḥ|tatrāpi bhavantīti <pb n="256"/>vyutpattiḥ | bhāvayantīti kimetat | kimutpādayanti | atha vyāpnuvanti | dvayoḥ karma kiṃ syāditi <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.3">vā</ref>śabdena <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.3">caśabdenāpiśa</ref>bdena ca catvāro bhāveṣu praśnāḥ | evaṃ prādhānyātpraśnapañcakāntaram | vastutaḥ punaḥ pañcapraśnī pūrvoktaiveyaṃ viṣphāryate | saṅgrahāditi cā(di cā)bhidhatsva | nanu tairiha kiṃ prayojanam | āha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.3">tattvata</ref> iti | (1-3)</p>

<p>tuśabdo hetau | tadityākhyānaṃ parāmṛṣṭam | yatastadākhyānamata evā(vai)bhyaḥ saṅgrahādibhya uddeśalakṣaṇaparīkṣādiṣu prādhānyāttadupakramameva sarvamabhidheyam | tadāha | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.5">nikhilena</ref> saṅgrāhyalakṣaṇīyanirvacanīyātmanopalakṣitaṃ saṅgrahāditrayameva vakṣyāmīti traya (tri)prakārarūpebhyaḥ sadupāyebhyaḥ | tasmānno ’bhidhatsveti | punaśśabdo bhinnakramaḥ | bharatamuniḥ punaḥ rasabhāvā vikalpyante niścicīyante ’nena (yena vacanena) tādṛgvākyamuvāca na tu tadīyaṃ vacanamuktamuttaradānena samādṛtamiti punaśśabdārthaḥ | muneścāyaṃ bhāvo rasādiṣu samuccayārthaścaḥ | tadabhidhāne ’nyanna kiṃcidabhidheyamavaśiṣyata ityevaśabdaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.5">yathākrama</ref>miti | pūrva (prāpta)saṅgrahaḥ | uddeśaprakāratvādityādikrameṇa sa (sva)buddhiviṣayaṃ bahumānaṃ gṛhaṇatāmamīṣāmityabhiprāyeṇa bhavadbhiryuktametaduktam |</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.6">saṅgrahami</ref>tyādi | tānnidarśayanmunirāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.6">na śakyamasyeti</ref> | śakyamiti<app><rdg wit="#H #Ms">yuktamiti</rdg></app> sāmānyopakramāt mādhyasthyavivakṣā | gantumiti prāptum | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.6">anto</ref> niścayaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.6">kathañcaneti</ref> | amuṃ saṅgrahādiprakāraṃ varjayitvā ’nyena pratipadanirūpaṇādinetyarthaḥ | yatkila pratipadaṃ nirūpayituṃ na śakyaṃ tallakṣaṇadvāreṇocyate | lakṣaṇasyaivāṅgamuddeśaparīkṣe | tasya viṣayapradarśane pariśuddhau ca tayorvyāpārāt | na cātra pratipadaṃ nirūpaṇaṃ yuktamiti |</p>

<pb n="257"/>
<p>atra hetumāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.6">bahutvā</ref>diti | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.6">jñānākhyāni</ref> vyākaraṇādīni śāstrāṇi | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.6">śilpāni</ref> citrapustādikarmāṇi | teṣāmanantā(ntatvā)dantābhāvāt | (4-6)</p> 

<p>etadevodbalaya<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.7">tyekasyeti</ref> | nāṭyāṅgabhūtasya kasyaciditi śeṣaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.7">artha</ref>syābhidheyasya <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.7">tattva</ref>taḥ| tananaṃ vistāraḥ| tena | <q>anyeṣā</q>miti | aṅgabhūtasyāpi yānyaṅgatvenāyāntītyarthaḥ|</p> 

<p>saṅgrahādayastvatra sadupāyā iti darśayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.8">kintviti</ref> | nāṭyasya nāṭyaviṣayasyārthasya <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.8">saṅgrahaṃ</ref> saṃkṣipya gṛhyate ’neneti tamuddeśaṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.8">vakṣyāmī</ref>ti | kathaṃ rasabhāvādi kṛtvā prādhānyāttadupakramamityarthaḥ | kiṃ tenetyāha | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.8">anumānaprasādhakaṃ</ref> lakṣaṇaṃ taddhi kevalavyatirekiheturūpam | tasya coddeśo dharmiṇaḥ<app><rdg wit="#RK">coddeśadharmiṇaṃ</rdg></app> prakṛṣṭaḥ sādhakaḥ āśrayāsiddhaśca | śaṅkāśamanena pakṣadharmatvamūlāṅgapoṣakatvāt | tasya saṅgrahasya svarūpamāha—sūtragranthayorlakṣaṇaparīkṣayoryo ’rtho lakṣyaparīkṣitasya lakṣaṇastasya saṃkṣepaḥ so ’lpaḥ saṅkucito nāmamātreṇoddeśyatayā yatra | anye ’pyevameva manyanta iti darśayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.9">vistareṇeti</ref> | sūtraṃ lakṣaṇam | bhāṣyaṃ tadvyaktīkaraṇarūpā parīkṣā | alpau sūtragranthau yatrārthe so ’rtho yatreti tu vyākhyānamanena ślokena na saṃvadate | (7-9)</p>

<p><pb n="258"/>saṅgrahaṃ darśayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.10">rasā bhāvā</ref> ityādinā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.10">ca</ref>śabda itiśabdārthe | abhinayatrayaṃ gītātodye ceti pañcāṅgaṃ nāṭyam | naṭasya hi rasabhāvayoge maraṇādau tattvāveśo layābhibhaṅgaśca syāt | dṛṣṭastu tatpratyayo naṭe bhramaḥ | anena tu ślokena <persName key="#Kohala">kohala</persName>matenaikādaśāṅgatvamucyate | <app><rdg type="conj" resp="#Kan">na tu bharatena saṅgṛhītasyāpi</rdg></app>na tu <persName key="#Bharata">bharate</persName> | tatsaṅgṛhītasyāpi punaratroddeśāt | nirdeśe caitatkramavyatyāsanādi<persName key="#Udbhaṭa">tyaudbhaṭāḥ</persName> | naitaditi <persName key="#Lollaṭa">bhaṭṭalollaṭaḥ</persName>| rasabhāvānāmapi <app><rdg wit="#म #भ">bhāvanāveśa</rdg></app>vāsanāveśavaśena naṭe sambhavāda<app><rdg type="conj" resp="#Kan">.danubandha.</rdg></app>nusandhibalācca layādyanusaraṇādantarbhūtasyāpi prayojanavaśena punaruddeśadarśanāt kramasya cāvivakṣitatvāditi | vayañcātra tattvamagre vitaniṣyāma ityāstāṃ tāvat |</p>

<p>atha kārikāṃ lakṣayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.11">alpābhidhāneneti</ref> | anenārthasya kārikātvaṃ lakṣaṇarūpasya darśayati | tadvācakasya sūtrasya tatsaṃkṣiptārthavivaraṇātmakasya ca ślokasya | anena lakṣaṇavākyaṃ dvidheti tātparyam | yo ’rtho ’lpaiḥ śabdaiḥ samāsena bahutaralakṣyasaṅgraheṇa sūtraṃ vācakamāśrityocyace so ’rthaḥ <app><rdg wit="#म #भ">nīvikā</rdg></app>kārikā | jñaptisādhakatvāttadarthinī kārikā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.11">sūtrataḥ</ref> sūtreṇa | tena sūtramapi kārikā | tatsūtramapekṣya yā <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.11">anu</ref> paścā<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.11">tpaṭhitā</ref> ślokarūpā sāpi kārikā | tathā hi—sūcanātmakatvātsūtrāllabdho yo ’rtho lakṣaṇātmakaḥ sa eva samyagiti śrayya(samyagatiśravya)tayā varṇānyaneneti (varṇanātmaneti) vṛttabandhenocyamāno ’lpaiśca śabdainirūpyamāṇo ’rthasya lakṣaṇīyasya prakarṣa dharmyantarādvyavacchedaṃ darśayan dharmaṃ kārikā | kriyate ’nena jñaptiriti kārikā | lakṣaṇamiti yāvat | tadarthaprakāśakatvāt śloko ’pyupacārātkārikā |</p>

<p>etaduktaṃ bhavati—uddiṣṭasya dharmyantaravyavacchedakaṃ lakṣaṇaṃ vaktavyam | tacca <app><lem wit="#H #Ms"/><rdg wit="#RK">pūrvaṃ sūtreṇa</rdg></app>pūrvasūtreṇa | tato ’pyakṛtākṣepottaraprapañcena tadvivaraṇamātrarūpeṇa sukhagrāhyeṇa ślokena | ubhayorapi hi lakṣaṇameva pratipādyam | tadeva kārikocyate | sūtraślokāvupacārāditi | (10-11)</p>

<p>atha parīkṣātmakaṃ niruktaṃ lakṣayati ślokadvayena—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.12">nānānāmetyādinā</ref> | samāsena saṃkṣepeṇānekavyaktibhedabhinnasyārthasya lakṣaṇīyasya yaḥ sūcako ’rtho lakṣaṇātmakaḥ sa <pb n="259"/>yatrākṣepapratisamādhānalakṣaṇe vastuni sati sthāpito bhavatīti tatparīkṣārūpaniruktam | nacaivaṃ paribhāṣā | kintvarthametaṃ nirbhajyākṣepapratisamādhānābhyāṃ lakṣaṇasya vacanamiti | etadāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.12">dhātvarthavacaneneti</ref> |</p>

<p>kathaṃ tallakṣaṇaṃ sthāpyata ityāśaṅkya kriyāviśeṣaṇābhidhānadvāreṇākṣepapratisamādhānaprakāraṃ darśayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.12">nānānāmetyādinā</ref> | nānāprakārāṇi yāni nāmāni lakṣaṇavākye ’rthapratipādakāḥ subantāḥ śabdāstānāśrityotpannaḥ utpāda ākṣepapratisamādhānayoryatra | nanu nāmapadeṣu kathamākṣepapratisamādhāne | āha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.12">nighaṇṭunā</ref> ’bhidhānakośena rụ̄dhiṣu | anyeṣu prakṛtipratyayavibhāganigamanayā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.12">anvi</ref>tamanvayo <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.13">yatre</ref>ti | etatpadadvayaṃ kriyāviśeṣaṇam | yāni tta lakṣaṇavākye tiḍantāni padāni teṣu prakāramāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.13">dhātvarthasya</ref> kriyāyā <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.12">hetūnāṃ</ref> ca kriyānimittānāṃ kārakāṇāṃ saṃyojanaṃ vicāro yatra sthāpane | etadapi kriyāviśeṣaṇam | iyatā lakṣaṇavākye<app><rdg wit="#भ">kyena</rdg></app> pūrvaṃ śabdaparīkṣā darśitā | ayaṃ śabdaḥ kathamatrārthe vartata ityākṣepaḥ | itthamiti ca pratisamādhānam | etat pradarśitavastupraṇītameva |</p>

<p>arthaparīkṣāmapi darśayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.12">nānā</ref>prakāraiḥ sarvatantrapratitantrādibhiḥ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.12">siddhāntaiḥ</ref> | pramāṇamūlairarthaiḥ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.12">sādhita</ref>mākṣepottarayoḥ sādhanaṃ yatra sthāpane | evaṃ parīkṣā ’nena darśitā | tantrādinyāyāstu tadaṅgam | niruktamapi | taccaturdhā—nāmnā, dhātunā, nāmadhātubhyāṃ samayena ceti | tatra nāmnā yathā—ūrdhve khamasyolūkhalaḥ | dhātunā yathā—rasyata iti rasaḥ | dvābhyāṃ—piśitamaśnātīti piśācaḥ | samayaḥ-so ’pi tridhā—laukikaḥ, vaidikaḥ pratiśāstrapārśadaśceti | tatra laukiko yathā—bhū sattāyām | vaidiko yathā—dīdhīṅ dīptidevanayoḥ, vevīṅvetinā tulye | pratiśāstrapārṣado yathā—gāndharvavede gītakaviśeṣe vaiṇakādiśabdaḥ | tadetaduktaṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.12">nānānāme</ref>tyādinā | niruktasya tu prayojanaṃ saṃkṣepeṇārthāvadhāraṇam | taduktaṃ sthāpita iti | (12-13)</p>

<p><pb n="260"/>athoddiṣṭānāṃ vibhāgaṃ sūcayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.14">saṅgraho yo mayeti</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.14">tasyeti</ref> saṅgrahasya |
saṅgraha eva vistārito vibhāga ityarthaḥ | kiṃ taduktāveva sarvaṃ sampannam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.14">saniruktaṃ</ref> parīkṣāparyantamityarthaḥ | antavacanenā(?)vyayībhāvaḥ | na cālakṣitasya parīkṣetyāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.14">sakārikaṃ</ref> kārikāsampadopetam | sampattau samāsaḥ |</p>

<p>tatra vibhāgaṃ tāvadāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.15">śṛṅgārahāsye</ref>tyādinā <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31">nāṭyasaṅgraha</ref> (6-31) ityantena | tatra nāṭyaṃ nāma naṭagatābhinayaprabhāvasākṣātkārāyamāṇaikaghanamānasaniścalādhyavaseyaḥ samastanāṭakādyanyatamakāvyaviśeṣāvadyotanīyo ’rthaḥ | sa ca yadyapyanantavibhāvādyātmā tathāpi sarveṣāṃ jaḍānāṃ saṃvidi tasyāśca bhoktari bhoktṛvargasya ca pradhāne bhoktari paryavasānānnāyakābhidhānabhoktṛviśeṣasthāyicittavṛttisvabhāvaḥ |</p>

<p>sā caikacittavṛttiḥ svaparakīyamiti (paramiti pratīya)mānānantacittavṛttyantaraśa<app><rdg wit="#म #भ">gata</rdg></app>taviśeṣitā laukika<app><rdg wit="#म #भ">tālokinītage</rdg></app>gītageyapadādilāsyāṅgadaśakopajīvanasvīkṛtalakṣaṇaguṇā alaṅkāragītātodyādisamyaksundarībhūtakāvyamahimaprayogamālā ’bhyā<app><rdg wit="#म #भ">mālābhyāṃ viśe</rdg></app>saviśeṣāśrayatvāt pracyāvitā ata eva sādhāraṇībhūtatayā sāmājikā<app><rdg wit="#म #भ">jikā api</rdg></app>napi svātmasadbhāvena samāveśayantī tādātmyādeva <app><rdg wit="#म #भ">cānanumā</rdg></app>cānumānāgamayo gipratyakṣādikaraṇakataṭasthapramātṛprameyaparakīyalaukikacitta<pb n="261"/>
vṛttivilakṣaṇatayā nirbhāsamānā parimitasvatmanyā<app><rdg wit="#म #भ">svātmāśraya</rdg></app>śrayatānirbhāsanāvirahācca laukikapramādijanitanijaratiśokādivat <app><rdg type="conj" resp="#Kan">.abhiṣaṅga-</rdg></app>ṣaḍja(tajja)hānādicittavṛttyantarajananākṣamā tata eva nirvighnasvasaṃvedanātmaka(harṣa)viśrāntilakṣaṇena rasanāparaparyāyeṇa vyāpāreṇa gṛhyamāṇatvādrasaśabdenābhidhīyate |</p>

<p>tena rasa eva nāṭyam | yasya vyutpattiḥ phalamityucyate | tathā ca <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31">rasādṛta</ref> <ref cRef="NāŚā.6.61">(nā. śā. 6-31)</ref> ityatraikavacanopapattiḥ | tataśca<app><rdg wit="#H #ms">tatastu</rdg></app> mukhyabhūtāt mahārasāt sphoṭadṛśīvāsatyāni vā anvitābhidhānadṛśīvobha<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>yātmakāni satyāni vā abhihitānvayadṛśīva tatsamudāyirūpāṇi vā rasāntarāṇi bhāgā(vā)bhiniveśadṛśā<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> nirūpyante | tadvakṣyante <quote>“kāvyārthān bhāvayanti”</quote> iti | (rasasya prādhānyāt prathamanirdeśaḥ) tena prathamaṃ rasāḥ | te ca nava | śāntāpalāpinastvaṣṭāviti tatra paṭhanti |</p>

<p>tatra kāmasya sakalajātisulabhatayā ’tyantaparicitatvena sarvānpratihatyeti (hṛdyateti) pūrva śṛṅgāraḥ | tadanugāmī ca hāsyaḥ | nirapekṣabhāvatvāt tadviparītastataḥ karuṇaḥ | tatastannimittamarthapradhāno<app><note xml:lang="en"><p>kA</p></note></app> raudraḥ | sa cāmarṣapradhānaḥ| tataḥ kāmārthayordharmamūlatvādvīraḥ| sa hi dharmapradhānaḥ | tasya ca bhītābhayapradānasāratvāt | tadanantaraṃ bhayānakaḥ | tadvibhāvasādhāraṇyasaṃbhāvanāt tato bībhatsaḥ | iti <app><note xml:lang="en"><p>kA</p></note></app>iyadvīreṇākṣiptam | vīrasya paryante ’dbhutaḥ phalamityanantaraṃ tadupādānama | tathā ca vakṣyate <quote>“paryante kartavyo nityaṃ hi raso ’dbhutaḥ |”</quote> <ref cRef="NāŚā.18.43">(nā. śā. 18-43)</ref> iti | tatastrivargātmakapravṛtta(tti)dharmaviparītanivṛtta(tti)dharmātmako mokṣaphalaḥ śāntaḥ | tatra svātmāveśena rasacarvaṇetyuktam |</p>

<p>sa ca vibhāvādibalāditi bhāvā vaktavyāḥ | tatra nājñātalaukikaratyādicittavṛtteḥ kavernaṭasya vā tadviṣayaviśiṣṭavibhāvādyāharaṇaṃ śakyamiti sthāyina uddiṣṭāḥ | tatra śāntasya <pb n="262"/>sthāyī ‘vismayaśamā’ iti kaiścitpaṭhitaḥ | utsāha evāsya sthāyītyanye | jugupseti kecit | sarva ityeke | tattvajñānajo nirvedo ’sya sthāyī| etadarthamevobhayadharmopajīvitvakhyāpanāyāmaṅgalabhūto ’pyasau pūrva nirdiṣṭo vyabhicāritvā (ṣu| a)bhinayatvo(syo)pajīvakā iti (tadanantaraṃ) sāttvikāḥ | sthāyiṣu ca saṅkhyā noktetyapare | ata eva sthāyina ete tu vyabhicāriṇo ’pi bhavanti | etaccāgre vitaniṣyāmaḥ|</p>

<p>vyabhicāriṇa eta ityubhayato niyamārtha saṅkhyopādānam | sāttvikā vyabhicārivṛttamabhinayavṛttaṃ copajīvantīti pṛthagabhinayādibhyo gaṇitāḥ|</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.23">catvāra</ref> iti | āhāryasyāpi dhanuḥpratiśīrṣakamukuṭādeḥ pratyakṣabuddhāvupayoge<pb n="263"/> ’ntaraṅgatvaṃ sūcayati | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.23">nāṭyasaṃśrayā</ref> iti | loke tu kadācinna bhavatyapi gṛhītatvāt | nāṭye tu ta eva jīvitam | ata eva rasabhāvānantaramabhinayā uddiṣṭāḥ | (14-23)</p>

<p>abhinayāśca laukikaṃ dharma tanmūlameva tadupajīvinaṃ sāmayikaṃ vānuvartanta ityatastadanantaraṃ dharmī | na cābhinayo ’bhinetavyamantareṇāstīti daśarūpakayogadvāreṇa tadupakāriṇyo vṛttayaḥ | dve tisraḥ pañceti nirākaraṇāya <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.25">catasra</ref> ityuktam | tā api deśavaśādadbhūyasā bhavantīti tadanantaraṃ pravṛttayaḥ| sarvametatsiddhiparyavasānamiti tato dvividhā siddhiḥ| svarāḥ pāṭhyaṃ gānasaṃgṛhītā api pṛthagupāttāḥ | kevalānāmapi prayogoparañjakatvaṃ yallakṣye dṛśyate | <hi rend="bold">yatrāntarālāpa</hi> iti prasiddhistadabhyupagamārtham | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.28">lakṣaṇānvitamiti|</ref> anyattu mallakapaṭaphalakajvālāmukhapakṣavādyādi laukikaṃ naitatsaṅgṛhītaṃ bādhyatvādityarthaḥ | <pb n="264"/>etaccānte lakṣyate | yadapi caturvidhaṃ na sarvamidaṃ<app><rdg wit="#म #ब">sarvabhirṇombacarma</rdg></app> bahulacarmakārādivādyamapi ca vakṣyamāṇalakṣaṇānvitam | ātūdyate ’bhihanyata ityarthaḥ | puṣkaraśabdaśravaṇādāgataṃ puṣkaravartakadevatādhiṣṭhitaṃ padmapatrākāraṃ carmapuṭabhāṣaṃ ceti pauṣkaram | hanyate kalāsāmyārthamiti ghanaḥ | ata eva tālaikapramāṇatvātsvaravarṇasambhavāttāla ityuktaḥ | kāṃsyatālādiḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.29">eva</ref>kāraḥ <app><rdg wit="#H #Ms">kohalādi</rdg></app>kāhalādivyudāsāya |</p>

<p>pātrasya praveśe bhāvaprakṛtyavasthānādisūcakaṃ yadgīyate ta<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.29">tpraveśa</ref>gānam | praviṣṭasyāntargatāṃ cittavṛttiṃ sāmājikānprati prasādayituṃ prathayituṃ <app><rdg wit="#म #भ">prāsāda</rdg></app>prāsādagānam rasāntaropakṣepārtha<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.29">mākṣepa</ref>gānam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.29">āntara</ref>miti gatiparikramaṇanirūpaṇādiravasaraḥ tatra | yadgīyate
tadāntaraṃ gānam | pātrasya niṣkramaṇe tu <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.29">niṣkrāma</ref>gānam | praveśādaya upacārādgāne | prasādo ’sya prayojanaṃ prāsādikam | anye tu samāsānmatvarthīyaṃ ṭhanaṃ kṛtvā prasādikamiti | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.29">dhruvā</ref> gītyādhāro niyataḥ padasamūhaḥ | tatra yogena yujyamānatayā <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.29">samanvitaṃ</ref> tadarthaprādhānyena niyatarūpatvāditi gānasya gāndharvādbhedaḥ sūcitaḥ |</p>

<p>kakṣyāvibhāgena gatyupakāreṇa sarvābhinayānubhāvopakārī gānātodyopakārī ca maṇḍapaḥ yathoktam <quote>“yaścāpyāsyagato bhāva”</quote> <ref cRef="NāŚā.2.20">(nā.śā. 2-20)</ref> iti, tathā <quote>“gambhīrasvaratā yena kutapasya”</quote> ityādi <ref cRef="NāŚā.2.82">(nā. śā. 2-82)</ref> | raṅgeṇaiva ca kakṣyāvibhāgaḥ saṅgṛhīta iti nānudṛ(ddi)ṣṭatvaṃ<app><note xml:lang="en"><p>T.V.</p></note></app> kakṣyāyāḥ | (24-30)</p>

<p><pb n="265"/>etadupasaṃharatyevamityādinā |</p>

<p>evamuddeśavibhāgabhedena dvidhā saṅgrahamabhidhāya lakṣaṇaparīkṣe vaktuṃ pratijānīte—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31">ataḥpara</ref>miti | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31">sūtragranthavikalpa</ref>namiti pāṭhaḥ | sūtraṃ sūtrakaṃ lakṣaṇaṃ
vakṣyāmi| tenaiva ca kārikā saṅgṛhītā | grantho bhāṣyam | tatkṛtaṃ ca vikalpanamākṣepapratisamādhānātmakamiti parīkṣā niruktaśabdavācyā pratijñātā | sūtravivaraṇasvabhāvā tu kārikā sūtramapi prakāśayantī bahutarākṣepasamādhānavyākulaśiṣyajana(naṃ)sthitā(ra)pakṣanirūpaṇenopakarotīti bhāṣyasya paścādasyāḥ pāṭhaḥ |</p>

<p>evaṃ sūtraṃ bhāṣyaṃ parīkṣāṃ ca pravakṣyāmīti pratijñāya rasaviṣayameva sūtraprabhṛti prathamameva
vaktavyamityatra parikarabandhaṃ ghaṭayitumāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.1">tatreti</ref> | teṣāṃ rasādīnāṃ madhye | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.1">eva</ref>kāro ’vadhāraṇe | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.1">tāvaditi</ref> krame | abhitaḥ āditaḥ sūtragranthaparīkṣākrameṇa vibhajya vyākhyāsyāmaḥ |</p>

<p>uddeśakramasyaiva paryanuyojyatāmāśaṅkyāparaṃ kramahetumāha—na hīti | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.1">hi</ref> yasmāt rasaṃ vinā vibhāvādirartho buddhau vyākhyeyatayā na pravartate yataśca taṃ vinā ’rthaḥ prayojanaṃ ca prītipurassaraṃ vyutpattimayaṃ<app><rdg wit="#भ">ttiṃ niyamayanna pra</rdg></app> na pravartate yataśca rasaṃ pratyādṛte rasanātmakapratītyekaghanaviśrānte sāmājikaloke ’nyo bhāvādirarthaḥ pravibhāgena buddhau na vartate | sarvasya jaḍasya cittavṛttyantaropakṛtapradhānasthāyināmadheyacittavṛttimagnatvena vibhāvānubhāvādivargasyāvabhāsāt | ato vyākhyātṛnaṭasāmājikābhiprāyeṇa tasyaiva prādhānyamiti rasa eva tāvatpūrvamuddiṣṭa iti tasyaiva lakṣaṇādi kartavyamiti tātparyam |</p>

<p>pūrvatra bahuvacanamatra caikavacanaṃ prayuñjānasyāyamāśayaḥ—eka eva tāvatparamārthato rasaḥ sūtrasthānīyatvena rūpake pratibhāti | tasyaiva punarbhāgadṛśā vibhāgaḥ|so ’pi ca na<app><rdg wit="#म #भ">naṭabhedamukhaprekṣakamati</rdg></app> tadekamukhaprekṣitāmativartate | etaccoddeśa evāsmābhirabhihitacaram | abhidhāsyate cāgre |</p>

<p><pb n="266"/>evaṃ kramahetumabhidhāya rasaviṣayaṃ lakṣaṇasūtramāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.1">vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ</ref> | atra <persName key="#Lollaṭa">bhaṭṭaṃlollaṭa</persName>prabhṛtayastāvadevaṃ vyācakhyuḥ—vibhāvānubhāvavyabhiḥ saṃyogo ’rthāt sthāyinastato rasaniṣpattiḥ | tatra vibhāvaścittavṛtteḥ sthāyyātmikāyā utpattau kāraṇam | anubhāvāśca na rasajanyā atra vivakṣitāḥ | teṣāṃ rasakāraṇatvena gaṇanānarhatvāt | api tu bhāvānāmeva | nanu ye ’nubhāvāḥ vyabhicāriṇaśca cittavṛttyātmakatvāt yadyapi na sahabhāvinaḥ sthāyinā tathāpi vāsanātmaneha<app><rdg type="conj" resp="#De">te</rdg></app> tasya vivakṣitāḥ| dṛṣṭānte ’pi abhivyañjanādimadhye kasyacidvāsanātmakatā sthāyivat, anyasya tūdbhūtatā vyabhicārivat| tena sthāyyeva vibhāvānubhāvādibhirupacito rasaḥ, sthāyī bhavatya<app><lem wit="#H #Ms"/><rdg type="conj" resp="#RK">bhavatvanupacitaḥ</rdg></app>nupacitaḥ | sa cobhayora<app><rdg type="conj" resp="#De">ubhayo ’pi</rdg></app>pi mukhyayā vṛttyā rāmādau<app><note><p><hi rend="bold">mabha</hi>ayaṃ bhāgo nāsti |</p></note></app> anukārye ’nukartaryapi <app><rdg type="conj" resp="#De">vicārā</rdg><rdg>rāmādirūpatā<note xml:lang="en"><p>Hemacandra, KA, p. 89.</p></note></rdg></app>cānusandhānabalāt —iti |</p>

<p>cirantanānāṃ cāyameva pakṣaḥ | tathā hi <persName key="#Daṇḍin">daṇḍi</persName>nā sva(kāvyā?)laṅkāralakṣaṇe ’bhyadhāyi | <quote>“ratiḥ śṛṅgāratāṃ gatā<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">याता</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">गता</foreign>, KA, p. 89.</p></note></app> | rūpabāhulyayogena” iti</quote> <ref cRef="Kāvyā.2.281">(kāvyādarśe 2-281)</ref> | <quote>“adhiruhya parāṃ koṭiṃ kopo raudrātmatāṃ gataḥ |”</quote> <ref cRef="Kāvyā.2.283">(2-283)</ref> ityādi ca |</p>

<p>etanneti <persName key="#Śaṅkuka">śrīśaṅkukaḥ</persName> | vibhāvādyayoge sthāyino liṅgābhāvenāvagatyanupapatterbhāvānāṃ pūrvamabhidheyatāprasaṅgāt; <app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>sphītadaśāyāṃ lakṣaṇāntaravaiyarthyāt, mandataratamamādhyasthyādyānantyāpatteḥ, hāsyarase ṣọdhātvābhāvaprāpteḥ, kāmāvasthāsu daśasvasaṅkhyarasabhāvādiprasaṅgāt, śokasya prathamaṃ tīvratvaṃ kālāttu<app><note xml:lang="en"><p>supported by De</p></note></app> māndyadarśanaṃ krodhotsāharatīnāmamarṣasthairyasevāviparyaye hrāsadarśanamiti viparyayasya dṛśyamānatvācca |</p>

<p>tasmāddhetubhirvibhāvākhyaiḥ kāryaiścānubhāvātmabhiḥ sahacārirūpaiśca vyabhicāribhiḥ prayatnārjitatayā kṛtrimairapi tathānabhimanyamānairanukartṛsthatvena liṅgabalataḥ pratīyamānaḥ sthāyī bhāvo mukhyarāmādigatasthāyyanukaraṇarūpaḥ | anukaraṇarūpatvādeva ca nāmāntareṇa vyapariṣṭo rasaḥ |</p>

<p>vibhāvā hi kāvyabalānusandheyāḥ| anubhāvāḥ śikṣātaḥ| vyabhicāriṇaḥ kṛtrima<pb n="267"/>nijānubhāvārjanabalāt | sthāyī tu kāvyabalādapi nānusandheyaḥ | ‘ratiḥśoka’ ityādayo hi śabdā ratyādikamabhidheyīkurvantyabhidhānatvena | na tu vācikābhinayarūpatayā ’vagamayanti| na hi vāgeva vācikam | api tu tayā nirvṛttam | aṅgairivāṅgikam | tena—
<quote><lg>
  <l>(“vivṛddhātmā ’pyagādho ’pi duranto ’pi mahānapi |)<app><note xml:lang="en"><p>from the play Kṛtyārāvaṇa: KLV.</p></note></app></l>
  <l>vāḍaveneva jaladhiḥ śokaḥ krodhena pīyate ||” iti |</l>
</lg></quote>
tathā—
<quote><lg>
  <l>“śokena kṛtaḥ stambhaḥ tathā <app><rdg wit="#म #भ">tathā smito yo ’vasthitā</rdg></app>sthito yo ’navasthitākrandaiḥ |</l>
  <l>hṛdayasphuṭanabhayārtai <app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>roditumabhyarthyate sacivaiḥ ||”)</l>
</lg></quote>
<ref>(tāpasavatsarājanāṭake vinītadevoktiḥ)</ref>
ityevamādau na śoko ’bhineyaḥ | api tvabhidheyaḥ |
<quote><lg>
  <l>“bhāti patito likhantyāḥ (tasyā bāṣpāmbuśīkarakaṇaughaḥ |</l>
  <l>svedodgama iva karatalasaṃsparśādeṣa me vapuṣi||”) </l>
</lg></quote> <ref cRef="Ratnā.2.11">(ratnā 2-11)</ref>
ityanena tu vākyena svārthamabhidadhatā udayanagataḥ sukhātmā ratiḥ sthāyībhāvo ’bhinīyate, na tūcyate<app><rdg type="conj" resp="#De">rūpyate</rdg></app> avagamanaśāktirhyabhinayanaṃ vācakatvādanyā | ata eva sthāyipadaṃ sūtre bhinnavibhaktikamapi nopāttam<app><note xml:lang="en"><p>Supported by De and KA</p></note></app> | tena ratiranukriyamāṇā śṛṅgāra iti tadātmakatvaṃ tatprabhavatvaṃ ca yuktam | arthakriyāpi mithyājñānādadṛṣṭā<app><rdg wit="#म #भ">nādṛṣṭā</rdg></app>, yathā—<app><note xml:lang="en"><p>cf. KA</p></note></app>
<quote><lg>
  <l>(“maṇipradīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ |</l>
  <l>mithyājñānāviśeṣe ’pi viśeṣo ’rthakriyāṃ prati ||” iti |)</l>
</lg></quote>
<ref cRef="PraVā.1.77">( pramāṇavārtike, pratyakṣaparicchede 77)</ref>
na cātra nartaka eva sukhīti pratipattiḥ| nāpyayameva rāma iti | na cāpyayaṃ na sukhīti | nāpi rāmaḥ syādvā na vāyamiti | na cāpi tatsadṛśa iti | kintu (samyaṅmithyāsaṃśayasādṛśyapratītibhyo vilakṣaṇā citraturagādinyāyena) yaḥ sukhī rāmaḥ asāvayamiti pratītirastīti | <app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>yadāha—
<quote>
<lg>
  <l>“pratibhāti na sandeho na tattvaṃ na viparyayaḥ |</l>
  <l>dhīrasāvayamityasti nāsāvevāyamityapi ||</l>
</lg>
<lg>
  <l>viruddha<app><note xml:lang="en"><p>KA SS</p></note></app>buddhyasambhedādavivecitasaṃplavaḥ<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">विप्लवः</foreign> KA</p></note></app>|</l>
  <l>yuktayā paryanuyujyeta sphurannanubhavaḥ kayā || ”</l>
</lg></quote> iti |</p>

<p><pb n="268"/>tadidamapyantastattvaśūnyaṃ na vimardakṣamami<persName key="#Tauta">tyupādhyāyaḥ</persName> | tathā hi—anukaraṇarūpo rasa iti yaducyate tatkiṃ sāmājikapratītyabhiprāyeṇa uta naṭābhiprāyeṇa kiṃ vā vastuvṛttavivecakavyākhyātṛbuddhisamavalambanena <quote>‘yathāhurvyākhyātāraḥ khalvevaṃ vivecayanti’</quote> <ref cRef="PraVā.p.39">(pramāṇavārtike svavṛttiḥ, pṛ.39 <foreign xml:lang="en">Gndi's edn.</foreign>)</ref> iti |</p>

<p>atha bharatamunivacanānusāreṇa <app><note xml:lang="en"><p>De, KA</p></note></app>tatrādyaḥ pakṣo ’saṅgataḥ | kiñciddhi pramāṇenopalabdhaṃ tadanukaraṇamiti śakyaṃ vaktum | yathā—‘evamasau surāṃ pibati’ iti surāpānānukaraṇatvena payaḥpānaṃ pratyakṣāvalokitaṃ pratibhāti | iha ca naṭagataṃ kiṃ tadupalabdhaṃ yadratyā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>nukaraṇatayā bhātīti cintyam | taccharīraṃ tanniṣṭhaṃ pratiśīrṣakādi romāñcakagadgadikādibhujākṣepavalanaprabhṛti bhrūkṣepa<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>kaṭākṣādikaṃ ca na rateścittavṛttirūpā yānukāratvena kasyacitpratibhāti | jaḍatvena bhinnendriyagrāhyatvena bhinnādhikaraṇatvena ca tato ’tivailakṣaṇyāt | (mukhyāva)lokane<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> ca tadanukaraṇapratibhāsaḥ | na ca rāmagatāṃ ratimupalabdhapūrviṇaḥ kecit | etena rāmānukārī naṭa ityapi nirastaḥ pravādaḥ |</p>

<p>atha naṭagatā cittavṛttireva pratipannā satī ratyanukāraḥ śṛṅgāra ityucyate, tatrāpi kimātmakatvena sā pratīyata iti cintyam | nanu pramadādibhiḥ kāraṇaiḥ kaṭākṣādibhiḥ kāryaiḥ dhṛtyādibhiśca sahacāribhirliṅgabhūtairyā laukikī kāryarūpā kāraṇarūpā sahacārirūpā ca cittavṛttiḥ pratītiyogyā tadātmakatvena naṭacittavṛttiḥ pratibhāti | hanta tarhi ratyākāreṇaiva sā pratipanneti dūre ratyanukaraṇatāvācoyuktiḥ|</p>

<p>nanu te vibhāvādayo ’nukārye pāramārthikāḥ, iha tvanukartari na tatheti viśeṣaḥ | astvevam | kintu te hi vibhāvādayo ’tatkāraṇātatkāryātatsahacārarūpā api kāvyaśikṣādibalopakalpitāḥ kṛtrimāḥ santaḥ kiṃ kṛtrimatvena sāmājikaiḥ gṛhyante na vā? yadi gṛhyante tadā taiḥ kathaṃ rateravagatiḥ?</p>

<p>nanvata eva tatpratīyamānaṃ ratyanukaraṇaṃ mugdha<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>buddheḥ kāraṇam | kāraṇāntaraprabhave<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> hi kārye<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> (su)śikṣitena vā tathā jñāte<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> vastvantarasyānumānaṃ tāvadyuktam | <app><rdg wit="#म #भ">astu śi</rdg></app>asuśikṣitena tu tasyaiva prasiddhasya kāraṇasya | <app><rdg wit="#म #भ">tathā</rdg></app>yathā vṛścikaviśeṣādgomayasyaivānumānam | vṛścikasyaiva vā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> tatparaṃ mithyājñānam | yatrāpi liṅgajñānaṃ mithyā tatrāpi vā <app><rdg>tadabhyāsānumānaṃ yuktam</rdg></app>tadābhāsānumānamayuktam<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> | na hi bāṣpāddhūmatvena jñātādagnyanukārānumānam | tadanukāratvena<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> pratibhāsamānādapi liṅgāttadanukārānumānaṃ na yuktam | dhūmānukāratvena hi jñāyamānānnīhārānnāgnyanukārajapāpuṣpapratītirdṛṣṭā |</p>

<p><pb n="269"/>nanvakruddho ’pi naṭaḥ kruddha iva bhāti | satyam | kruddhena sadṛśaḥ| sādṛśyaṃ ca bhrukuṭyādibhiḥ| <app><note xml:lang="en"><p>Kan.</p></note></app>goriva gavayena mukhādibhiriti naitāvatā ’nukāraḥ kaścit | na cāpi sāmājikānāṃ sādṛśyamatirasti | sāmājikānāṃ ca na <app><note xml:lang="en"><p>Kan omits</p></note></app>bhāvaśūnyā nartake pratipattirityucyate | atha ca tadanukārapratibhāsa iti riktā vācoyuktiḥ |</p>

<p>yaccoktaṃ rāmo ’yamityasti pratipattiḥ, tadapi yadi tadātve<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> niścitaṃ taduttarakālabhāvibādhakavaidhuryābhāve kathaṃ na tattvajñānaṃ syāt ? bādhakasadbhāve vā kathaṃ na mithyājñānam ? vāstavena ca vṛttena<app><note xml:lang="en"><p>KA, De</p></note></app> bādhakānudaye ’pi mithyājñānameva syāt | tena viruddhabuddhya<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>saṃbhedādityasat | nartakāntare ’pi ca rāmo ’yamiti pratipattirasti | tataśca rāmatvaṃ sāmānyarūpamityāyātam |</p>

<p>yaccocyate vibhāvāḥ kāvyā<app><rdg wit="#म #भ">kāryā</rdg></app>danusandhīyante (iti) tadapi na vidmaḥ| nahi ‘mameyaṃ sītā kācit’ iti svātmīyatvena pratipattirnaṭasya | atha sāmājikasya tathā pratītiyogyāḥ kriyanta ityetāva<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>devānusandhānamucyate tarhi sthāyini sutarāmanusandhānaṃ syāt | tasyaiva hi mukhyatvena ‘asminnayam’ iti sāmājikānāṃ pratipattiḥ<app><note xml:lang="en"><p>KLV Comments <foreign xml:lang="sa-Latn">‘तस्यैव’ इति । स्थायिन एव । ‘अस्मिन्’ इति । अस्मिन् नटेऽयं स्थायी ।</foreign></p></note></app> |</p>

<p>yastu<app><note xml:lang="en"><p>De</p></note></app> ‘vāgvācikam’ ityādinā bhedābhidhānasaṃrambhagarbhamahīyānabhinayarūpatāvivekaḥ kṛtaḥ sa uttaratra svāvasare <ref cRef="NāŚā.14">(nā.śā. a-14)</ref> carcayiṣyate | tasmātsāmājikapratītyanusāreṇa sthāyyanukaraṇaṃ rasa ityasat |</p>

<p>na cāpi naṭasyetthaṃ pratipattiḥ ‘rāmaṃ taccittavṛttiṃ vā ’nukāromi’ iti | sadṛśakaraṇaṃ hi tāvadanukaraṇamanupalabdhaprakṛtinā na<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">प्रकृतीनां</foreign> De</p></note></app> śakyaṃ kartum | atha paścātkaraṇamanukaraṇaṃ talloke ’pyanukaraṇātmatā<app><rdg wit="#भ">tmake ’ti</rdg></app>tiprasaktā | atha na niyatasya kasyacidanukāraḥ api tūttamaprakṛteḥ śokamanukaromīti<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> | tarhi keneti cintyam | na tāvacchokena tasya tadabhāvāt | na cāśrupātādinā śokasyānukāraḥ tadvailakṣaṇyādityuktam | iyattu syāt—uttamaprakṛterye śokānubhāvāḥ tānanukaromīti | tatrāpi kasyottamaprakṛteḥ | yasya kasyaciditi cetso ’pi viśiṣṭatāṃ vinā kathaṃ buddhāvāropayituṃ śakyaḥ | ya evaṃ roditīti cet svātmāpi madhye naṭasyānupraviṣṭa iti galito ’nukāryānukartṛbhāvaḥ<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">भेदः</foreign> De</p></note></app> |</p>
<p>kiñca naṭaḥ śikṣāvaśātsvavibhāvasmaraṇāccittavṛttisādhāraṇībhāvena hṛdayasaṃvādātkevala<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">केवलान्</foreign> KA</p></note></app>manubhāvānpradarśayan kāvyamupacitakākuprabhṛtyupaskāreṇa paṭhaṃśceṣṭata ityetāvanmātre ’sya pratīti<app><rdg wit="#भ">tiṃ natva</rdg></app>rnatvanukāraṃ vedayate | <pb n="270"/>kāntaveṣānukāravṛddhi<app><rdg wit="#म #भ">vardhina</rdg></app> na rāmaceṣṭitasyānukāraḥ | etacca prathamādhyāye ’pi darśitamasmābhiḥ | nāpi vastuvṛttā<app><rdg wit="#म #भ">vastutvānu</rdg></app>nusāreṇa tadanukāratvam | anusaṃvedyamānasya vastuvṛttatvānupapatteḥ | yacca vastuvṛttaṃ taddarśayiṣyāmaḥ | na ca munivacanamevaṃvidhamasti kvacitsthāyyanukaraṇaṃ <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">रस</foreign> De</p></note></app> rasā iti | nāpi liṅgamatrārthe munerupalabhyate | pratyuta dhruvāgānatālavaicitryalāsyāṅgopajīvanaṃ(na)nirūpaṇādi viparyaye liṅgamiti sandhyaṅgādhyāyānte vitaniṣyāmaḥ | <quote>‘saptadvīpānukaraṇam’</quote> <ref cRef="NāŚā.1.117">(nā. śā. 1-117)</ref> ityādi tvanyathāpi śakyagamanikamiti  tadanukāre ’pi ca kva nāmāntaraṃ kāntaveṣagatyakaraṇādau<app><note xml:lang="en"><p>KLV Comments <foreign xml:lang="sa-Latn">‘तदनुकारेऽपि च’ इति । तच्छब्देन रतिः परामृश्यते । अभ्युपगमोऽयम्, अनुकरणत्वादेव च नामान्तरं प्रवर्तत इति हि तत्रभवन्तः । ततश्च रत्यनुकारे कान्तवेषगत्यादयोऽप्यनुकार्याः । अनुकरणरूपत्वे च तेषां कृतानि नामान्तराणि यैस्ते व्यपदिश्यन्ते मुनिवचनेषु तावन्नोपलभ्यन्त इति भावः ।)</foreign></p></note></app> |</p>

<p>yaccocyate varṇakairharitālādibhiḥ saṃyujyamāna eva gaurityādi | tatra yadyabhivyajyamāna ityartho ’bhipretaḥ, tadasat | na hi sindūrādibhiḥ pāramārthiko gaurabhivyajyate pradīpādibhiriva| kintu tatsadṛśaḥ samūhaviśeṣo nirvartyate | ta eva hi sindūrādayo gavāvayavasanniveśasadṛśena sanniveśaviśeṣeṇāvasthitā gosadṛgiti pratibhāsasya viṣayaḥ, naivaṃ vibhāvādisamūho ratisadṛśatāpratipattigrāhyaḥ<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">प्रतिग्राह्यः</foreign> De</p></note></app> | tasmādbhāvānukaraṇaṃ rasā<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">रस</foreign> De</p></note></app> ityasat |</p>

<p>yena tvabhyadhāyi—sukhaduḥkhajananaśaktiyuktā viṣayasāmagrī bāhyaiva sāṅkhyadṛśā sukhaduḥkhasvabhāvā<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">वो</foreign> De</p></note></app> rasaḥ | tasyāṃ ca sāmagyrā dalasthānīyā vibhāvāḥ, saṃskārakāḥ anubhāvavyabhicāriṇaḥ | sthāyinastu tatsāmagrījanyā āntarāḥ sukhaduḥkhasvabhāvā iti| tena ‘sthāyibhāvān rasatva (mupaneṣyāma)’<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> ityādāvupacāramaṅgīkurvatā granthavirodhaṃ svayameva budhyamānena dūṣaṇāviṣkaraṇamaukharyāt<app><note xml:lang="en"><p>KA. <foreign xml:lang="sa-Latn">मौर्ख्या</foreign> De</p></note></app> prāmāṇiko janaḥ parirakṣita<app><note xml:lang="en"><p>De, KA</p></note></app> iti kimasyocyate | yattvanyatantra<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>pratītivaiṣamyaprasaṅgādi tatkiyada<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>trocyatām |</p>

<p><persName key="#Nāyaka">bhaṭṭanāyaka</persName>stvāha —raso na pratīyate, notpadyate, nābhivyajyate| svagatatvena hi pratītau karuṇe duḥkhitvaṃ syāt | na ca sā pratītiryuktā, sītāderavibhāvatvāt, svakāntāsmṛtyasaṃvedanāt, devatādau<app><rdg wit="#म #भ">dau na sādhā</rdg></app> sādhāraṇīkaraṇāyogyatvāt, samudralaṅghanā<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">द्रौल्ल॰</foreign> KA</p></note></app>derasādhāraṇyāt | na ca <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">तत्त्वतो</foreign> KA, KLV</p></note></app>tadvato rāmasya <app><rdg wit="#म #भ">smṛtirupalabdha</rdg></app>smṛtiḥ anupalabdhatvāt, na ca śabdānumānādibhyaḥ tatpratītau lokasya sarasatā yuktā<app><note xml:lang="en"><p>KA. <foreign xml:lang="sa-Latn">प्रयुक्ता</foreign> De</p></note></app> pratyakṣādiva nāyakayugalakāvabhāse hi pratyuta lajjājugupsāspṛhādisvocitacittavṛttyantarodaya<app><rdg wit="#म #भ">dayamavyagra</rdg></app>vyagratayā kā sarasatva<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>kathāpi syāt | paragatatvena pratītau tāṭasthyameva bhavet tatra<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> pratītiranubhavasmṛtyādirūpā rasasya yuktā<app><rdg wit="#म #भ">ktāt u</rdg></app> | uttpattāvapi tulyametaddūṣaṇam | śaktirūpatvena pūrvaṃ sthitasya paścādabhivyaktau viṣayārjanatāratamyāpattiḥ | svagatatvaparagatatvādi ca pūrvavadvikalpyam |</p>

<p><pb n="271"/>tasmātkāvye doṣābhāvaguṇālaṅkāramayatvalakṣaṇena, nāṭye caturvidhābhinayarūpeṇa nibiḍanijamohasaṅkaṭatānivāraṇa<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>kāriṇā vibhāvādisādhāraṇīkaraṇātmanā ’bhidhāto dvitīyenāṃśena bhāvakatvavyāpāreṇa bhāvyamāno raso ’nubhavasmṛtyādivilakṣaṇena rajastamo ’nuvedhavaicitryabalāddrutivistāra<app><note xml:lang="en"><p>KA. <foreign xml:lang="sa-Latn">॰विस्तार॰</foreign> De</p></note></app>vikāsalakṣaṇena<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">विकासात्मना</foreign> KA. <foreign xml:lang="sa-Latn">सङ्कटकारिणा</foreign> De</p></note></app> sattvodrekaprakāśānandamayanijasaṃvidviśrāntilakṣaṇena<app><note xml:lang="en"><p>VR’s emendation <foreign xml:lang="sa-Latn">॰विलक्षणेन</foreign> uncalled for.</p></note></app> parabrahmāsvādasavidhena bhogena paraṃ bhujyata iti |</p>

<lg>
  <l>“(abhidhā bhāvanā cānyā tadbhogīkṛtameva ca<app><note><p>hemacandrakāvyānu.</p></note></app> |</l>
  <l>abhidhādhāmatāṃ yāte śabdārthālaṅkṛtī tataḥ ||)</l>
</lg>
<lg>
  <l>bhāvanābhāvya eṣo ’pi śṛṅgārādigaṇo hi yat<app><note xml:lang="en"><p>KA; <foreign xml:lang="sa-Latn">मत</foreign> SS</p></note></app> |</l>
  <l>(tadbhogīkṛti<app><note xml:lang="en"><p>SS; <foreign xml:lang="sa-Latn">कृत</foreign> KA.</p></note></app>rūpeṇa vyāpyate siddhimānnaraḥ || )”</l>
</lg>

<p>tatra pūrvapakṣo ’yaṃ <persName key="#Lollaṭa">bhaṭṭalolla</persName>ṭapakṣānabhyupagamādeva nābhyupagata iti taddūṣaṇamanutthānopahatameva | pratītyādivyatiriktaśca saṃsāre ko bhoga iti na vidmaḥ | rasaneti cet, sāpi pratipattireva | kevalamupāyavailakṣaṇyānnāmāntaraṃ pratipadyatāṃ darśanānumitiśrutyupamitipratibhānādināmāntaravat | niṣpādanābhivyaktidvayānabhyupagame ca nityo vā asadvā rasa<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">असन्वा</foreign> KA</p></note></app> iti na tṛtīyā gatiḥ syāt<app><note xml:lang="en"><p>KA, De, KLV.</p></note></app> na cāpratītaṃ vastvastitā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>vyavahāre
yogyam |</p>

<p>athocyate—pratītiriti rasa<app><note xml:lang="en"><p>De</p></note></app>sya bhogīkaraṇam | tacca dru<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>tyādisvarūpam | tadastu, tathāpi na tāvanmātram | yāvanto hi rasāstāvatya<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> eva rasanātmānaḥ pratītayo bhogīkaraṇasvabhāvāḥ | (sattvādi)<app><note><p>hemacandrakāvyānu sattvādi</p></note></app>guṇānāṃ cāṅgāṅgivaicitryamanantaṃ kalpyamiti<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">अकल्प्यम्</foreign> De</p></note></app>
kātri<app><note><p>hemacandrakāvyānu</p></note></app>tveneyattā—</p>

<p>iti tu<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> yat <quote>“kāvyena bhāvyante rasāḥ”</quote> ityucyate tatra vibhāvādijanitacarvaṇātmakāsvādarūpapratyayagocaratāpādanameva yadi bhāvanaṃ tadabhyupagamyata eva |</p>
<p>yattūktam—
<lg>
  <l>“bhāvasaṃyojanā<app><note xml:lang="en"><p>VV.</p></note></app> vyaṅgyaparasaṃvittigocaraḥ |</l>
  <l>āsvādanātmā ’nubhavo rasaḥ kāvyārtha ucyate ||” iti |</l>
</lg>
<lg>
  <l>(saṃsargādiryathāśāstra ekatvāt phalayogataḥ |</l>
  <l>vākyārthastadvadevātra śṛṅgārādi raso mataḥ<app><note xml:lang="en"><p>Added here by KA and KLV.</p></note></app> ||)</l>
</lg>
tatra vyajyamānatayā vyaṅgyo lakṣyate | anubhavena ca tadviṣaya iti mantavyam | nanvevaṃ kathaṃ rasatattvamāstām |</p>


<p><pb n="272"/>kiṃ kurmaḥ |</p>
<lg>
  <l>
    āmnāyasiddhe kimapūrvameta-<lb type="pada"/>
    tsaṃvidvikāse ’dhiganā<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>gamitvam |
  </l>
  <l>
    itthaṃ svayaṃgrāhyamahārhahetu-<lb type="pada"/>
    dvandvena kiṃ dūṣayitā na lokaḥ ||
  </l>
</lg>
<lg>
  <l>
    ūrdhvordhvamāruhya yadarthatattvaṃ<lb type="pada"/>
    dhīḥ paśyati śrāntimavedayantī |
  </l>
  <l>
    phalaṃ<app><rdg wit="#म">alam</rdg></app> tadādyaiḥ parikalpitānāṃ<lb type="pada"/>
    vivekasopānaparamparāṇām ||
  </l>
</lg>
<lg>
  <l>
    citraṃ nirālambanameva manye<lb type="pada"/>
    prameyasiddhau prathamāvatāram |
  </l>
  <l>
    sanmārgalābhe sati setubandha-<lb type="pada"/>
    purapratiṣṭhādi na vismayāya ||
  </l>
</lg>
<lg>
  <l>
    tasmātsatāmatra na dūṣitāni<lb type="pada"/>
    matāni tānyeva tu śodhitāni |
  </l>
  <l>
    pūrvapratiṣṭhāpitayojanāsu<lb type="pada"/>
    mūlapratiṣṭhāphalamāmananti ||
  </l>
</lg>
<p>tarhyucyatāṃ pariśuddhatattvam |</p>
<p>uktameva muninā na tvapūrvaṃ kiñcit | tathāhyāha—<quote>“kāvyārthān bhāvayatīti bhāvāḥ”<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> iti</quote> <ref cRef="NāŚā.7">(nā. śā. -7)</ref> tatkāvyārtho rasaḥ |</p>
<p>yathā hi <quote>‘rātrimāsata’</quote> | <quote>‘<app><note><p>vapāṃ (tai-brā)</p></note></app>tāmagnau prādāt’</quote> ityādāvarthitādilakṣitasyādhikāriṇaḥ pratipattimātrā<app><rdg wit="#म #भ">trāditīvra | ditrivṛtpra</rdg></app>ditivṛtta<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>prarocitātprathamapravṛttādanantaramadhikaivopāttakālatiraskāreṇaivāste saṃpradadānītyādirūpā saṃkramaṇādisvābhāvā | yathādarśanaṃ pratibhābhāvanā<app><rdg>nāvidhiniyogā</rdg></app>vidhyudyogādibhāṣābhirvyavahṛtā pratipattistathaiva kāvyātmakādapi śabdādadhikāriṇo ’dhikā ’sti pratipattiḥ |</p>

<p><pb n="273"/>adhikārī cātra vimalapratibhānaśālihṛdayaḥ | tasya ca <quote>“grīvābhaṅgābhirāmam |” iti</quote> <ref cRef="Śāku.1">(śāku-a. 1)</ref> <quote>“umāpi nīlālaka” iti</quote> <ref cRef="KuSaṃ.3.62"> (kumā-3-62)</ref> <quote>“harastu kiñcit”</quote> <ref cRef="KuSaṃ.3.67">(kumā-3-67)</ref> ityādivākyebhyo vākyārthapratipatteranantaraṃ mānasī sākṣātkārātmikā ’pahasti<app><note xml:lang="en"><p>De, KA</p></note></app>tatattadvākyopāttakālādivibhāgā tāvatpratītirupajāyate | tasyāṃ<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">तस्याश्च</foreign> De</p></note></app> ca yo mṛgapotakā<app><rdg wit="#भ">kādibhītiḥ</rdg></app>dirbhāti tasya viśeṣarūpatvābhāvādbhīta iti <app><rdg wit="#म">grāhaka</rdg><note xml:lang="en"><p>De also</p></note></app>trāsakasyāpāramārthikatvādbhayameva paraṃ deśakālādyanāliṅgitam, tata eva, <quote>‘bhīto ’haṃ bhīto ’yaṃ śatrurvayasyo madhyastho’</quote> vā ityādipratyayebhyo duḥkhasukhādikṛtahā<app><rdg>bhānā</rdg></app>nādibudhyantarodayaniyamavattayā <app><note xml:lang="en"><p>LK</p></note></app>vighnabahulebhyo vilakṣaṇaṃ nirvighnapratītinigrāhyaṃ<app><note xml:lang="en"><p>LK</p></note></app> <app><note xml:lang="en"><p>LK and De</p></note></app>sākṣādiva hṛdaye <app><note><p>kaumudī-vidhīya</p></note></app>nidhīyamānaṃ cakṣuṣoriva viparivartamānaṃ bhayānako rasaḥ | tathāvidhe hi bhaye nātmā ’tyantatiraskṛto na viśeṣata ullikhitaḥ |</p>

<p>evaṃ paro ’pi | tata eva na parimitameva sādhāraṇyam, api tu vitatam | vyāptigraha iva dhūmāgnyoḥ, bhayakampayoreva vā tadatra sākṣātkārāyamāṇatve paripoṣikā naṭādisāmagrī | yasyāṃ vastusa<app><rdg wit="#भ">stutaḥ sa</rdg></app>tāṃ kāvyārpitānāṃ ca deśakālapramātrādīnāṃ niyamahetūnāmanyonyapratibandhabalādatyantamapasaraṇe, sa eva sādhāraṇībhāvaḥ sutarāṃ puṣyati | ata eva sarvasāmājikānāmekaghanataiva<app><rdg wit="#म #भ">nataiva</rdg></app> pratipatteḥ sutarāṃ rasaparipoṣāya | sarveṣāmanādivāsanācitrīkṛtacetasāṃ vāsanāsaṃvādāt | sā cāvighnā saṃviccamatkāraḥ<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> |tajjo hi<app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app> kampapulakollukasanādirvikāraḥ | camatkāro yathā—</p>
<lg>
  <l>“ajja<app><rdg wit="#म #भ">aṅga</rdg></app> vi harī camakkaī kahakahaviṇa<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> maṃdareṇa daḷiāiṃ |</l>
  <l>caṃdakaḷākaṃdaḷasacchahāiṃ ḷacchīe aṃgāī ||”<app><note><p>chāyā—
  <quote>
    <lg>
      <l>adyāpi hariścamatkṛto bhavati yat kathamapi na mandareṇa dalitāni |</l>
      <l>candrakalā dalasacchātoyāni lakṣmyā aṅgāni ||</l>
    </lg>
  </quote></p>
</note></app></l>
</lg>
<p>tathā hi—sa cātṛptivyatirekeṇāvicchinno bhogāveśa ityucyate |bhuñjānasyādbhutabhogaspandāviṣṭasya ca<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">चमतः करणं</foreign> Kan, Gnoli</p></note></app> manaḥkaraṇaṃ camatkāra iti | sa ca sākṣātkārasvabhāvo mānaso ’dhyavasāyo vā saṅkalpo vā smṛtirvā tathātvena <app><note xml:lang="en"><p>H.Ms.</p></note></app>sphurannastu | yadāha—
<quote><lg>
  <l>
    “ramyāṇi vīkṣya madhurāṃśca niśamya śabdān<lb type="pada"/>
    paryatsuko bhavati yatsukhito ’pi jantuḥ |
  </l>
  <l>
    taccetasā smarati nūnamabodhapūrvaṃ<lb type="pada"/>
    bhāvasthirāṇi jananāntarasauhṛdāni ||”
  </l>
</lg></quote> <ref cRef="Śāku.5">(śāku 5-)</ref> ityādi |  <pb n="274"/>(atra<app><note><p>hema. kāvyānu</p></note></app> hi smaratīti yā smṛtirupadarśitā sā na tārkikaprasiddhā, pūrvametasyārthasyānanubhūtatvāt | api tu pratibhānāparaparyāyasākṣātkārasvabhāveyamiti |) sarvathā tāvadeṣāsti pratītirāsvādātmā yasyāṃ ratireva bhāti | tata<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">अत॰</foreign> De</p></note></app> eva viśeṣāntarānupahitatvātsā rasanīyā satī na laukikī, na mithyā, nānirvācyā, na laukikatulyā, na tadāropādirūpā | eṣaiva<app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app> copacayāvasthāsu deśādyaniyantraṇādanukāro ’pyastu, bhāvānugāmitayā karaṇāt | viṣaya<app><rdg wit="#म #भ">sāmagryāmapi</rdg></app>sāmagryapi bhavatu vijñānavādāvalambanāt | sarvathā rasanātmakavītavighnapratītigrāhyo bhāva eva rasaḥ |</p>

<p>tatra vighnāpasārakā vibhāvaprabhṛtayaḥ | tathā hi — loke sakalavighnavinirmuktā saṃvittireva camatkāra<app><rdg wit="#म">viniveśa</rdg></app>nirveśarasanāsvādanabhogasamāpattilayaviśrāntyādiśabdairabhidhīyate | <app><rdg wit="#म #भ">vighnānāñcāsyām</rdg></app>vighnāścāsyāṃ sapta | pratipattāvayogyatā saṃbhāvanāviraharūpā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> |(1) svagatatvaparagatatvaniyamena deśakālaviśeṣāveśaḥ(2) nijasukhādivivaśībhāvaḥ(3) pratītyupāyavaikalyaṃ(4) sphuṭatvābhāvo(5) apradhānatā(6) saṃśayayogaśca(7) |</p>

<p>tathāhi—saṃvedyamasaṃbhāvayamānaḥ saṃvedye saṃvidaṃ viniveśayitumeva na śaknoti | kā tatra viśrāntiriti prathamo vighnaḥ | tadapasāraṇe hṛdaya<app><rdg wit="#म #भ">saṃvedo</rdg></app>saṃvādo lokasāmānyavastuviṣayaḥ | alokasāmānyeṣu tu ceṣṭiteṣvakhaṇḍitaprasiddhijanitagạ̄dhārūḍhapratyayaprasarakārī prakhyātarāmādināmadheyaparigrahaḥ | ata eva nissāmānyotkarṣopadeśavyutpattiprayojane nāṭakādau prakhyātavastuviṣayatvādi niyamena nirūpayiṣyate, na tu prahasanādau<app><rdg wit="#म #भ">nādeva</rdg><note xml:lang="en"><p>De</p></note></app> <app><note xml:lang="en"><p>De</p></note></app>etacca svāvasara eva vakṣyāma ityāstāṃ tāvat |</p>

<p>svaikagatānāṃ ca sukhaduḥkhasaṃvidāmāsvāde yathāsaṃbhavaṃ tadapagamabhīrutayā vā tatparirakṣāvyagratayā vā tatsadṛśārji<app><rdg wit="#भ">dṛśojjijīṣa</rdg></app>jīṣayā vā tajjihāsayā vā tatpracikhyāpayiṣayā vā tadgopanecchayā vā prakārāntareṇa vā saṃvedanāntarasamudgama eva paramo vighnaḥ |</p>

<p>paragatatvaniyamabhājāmapi sukhaduḥkhānāṃ saṃvedane niyamena svātmani sukhaduḥkhamoha-
mādhyasthyādisaṃvidantarodgamanasaṃbhāvanādavaśyaṃbhāvī vighnaḥ | tadapasāraṇe<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> <quote>‘kāryo nātiprasaṅgo ’tra’</quote> <ref cRef="NāŚā.5.158">(nā. śā. 5-158)</ref> ityādinā (pūrvaraṅga<app><note><p>hema. kāvyānu. pāṭhaḥ</p></note></app>vidhiṃ pratīti)<app><rdg wit="#म #भ">pūjya</rdg></app>pūrvaraṅgānigūhanena (“<app><note><p>hema. kāvyānu. pāṭhaḥ</p></note></app>naṭī vidūṣako vāpi” iti lakṣita)prastāvanāvalokanena ca yo naṭarūpatādhigamastatpurassaraḥ pratiśīrṣakādinā tatpracchādanaprakāro ’bhyupāyaḥ alaukikabhāṣādibhedalāsyāṅgaraṅgapīṭha<pb n="275"/>maṇḍapagatakakṣyādiparigrahanāṭyadharmisahitaḥ | tasmin hi sati<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> <quote>‘a<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>syaivātraivaitarhyaiva<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> ca sukhaṃ duḥkhaṃ<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> vā’</quote> iti na bhavati pratītiḥ,svarūpasya nihnavāt, rūpāntarasya cāropitasyapratibhāsa<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>viśrāntivaikalyena svarūpe viśrāntyabhāvāt | <app><rdg wit="#KA #म #भ">satyam</rdg></app>satyatadīyarūpanihnavamātra eva paryavasānāt |</p>

<p>tathā hi—āsīnapāṭhyapuṣpagandhikādi loke na dṛṣṭam | na ca tanna kiñcit | kathañcitsaṃbhāvyatvāt iti eṣa sarvo muninā sādhāraṇībhāvasiddhyā rasacarvaṇopayogitvena parikarabandhaḥ samāśrita iti tatraiva sphuṭībhaviṣyatīti tadiha tāvannodyamanīyam | tataḥ sa eṣa svaparaniyatatāvighnāpasaraṇaprakāro vyākhyātaḥ |</p>

<p>tathā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> nijasukhādivivaśībhūtaśca kathaṃ vastvantare saṃvidaṃ <app><note xml:lang="en"><p>H. Ms.</p></note></app>viśramayediti <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">तदूपप्रत्यूह॰</foreign> VR</p></note></app>tatpratyūhavyapohanāya pratipadārthaniṣṭhaiḥ sādhāraṇyamahimnā sakalabhogyatvasahiṣṇubhiḥ śabdādiviṣayamayairātodyagānavicitramaṇḍapapada<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">पद</foreign> omitted VR</p></note></app>vidagdhagaṇikādibhiruparañjanaṃ samāśritam | yonāhṛdayo ’pi hṛdayavaimalyaprāptyā sahṛdayīkriyate | uktaṃ hi <quote>“dṛśyaṃ śravyaṃ ca”</quote> <ref cRef="NāŚā.1.11">(nā. śā. 1-11)</ref> iti |</p>

<p>kiñca pratītyupāyānāmabhāve kathaṃ pratītiḥ? asphuṭa<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>pratītikāriśabdaliṅgasambhave ’pi na pratītirviśrāmyati | sphuṭapratītirūpapratyakṣocitapratyayasākāṅkṣatvāt |</p>

<p>yathā ’ ’huḥ <cit><quote>‘sarvā ceyaṃ pramitiḥ pratyakṣaparā’</quote> <ref cRef="NyāSūBhā.1.1.13">(nyāyasū. bhā. 1-1-13)</ref></cit> iti
svasākṣātkṛte āgamānumānaśatairapya<app><rdg wit="#भ">pyanyathā</rdg></app>nanyathābhāvasya svasaṃvedanāt | alātacakrādau sākṣātkārāntareṇaiva balavatā taptamityapasāraṇāditi laukikastāvadayaṃ kramaḥ | tasmāttadubhayavighnavighāte ’bhinayā lokadharmivṛttipravṛttyupaskṛtāḥ samabhiṣicyante | abhinayanaṃ hi saśabdaliṅgavyāpāravisadṛśameva pratyakṣavyāpārakalpamiti niśceṣyāmaḥ |</p>

<p>apradhāne ca vastuni kasya saṃvidviśrāmyati ? tasyaiva pratyeyasya<app><note xml:lang="en"><p>KA. K. and VR read <foreign xml:lang="sa-Latn">प्रत्ययस्य</foreign></p></note></app> pradhānāntaraṃ pratyanudhāvataḥ svātmanyavi<app><rdg wit="#भ">tmani viśrāmyatvāt</rdg></app>śrāntatvāt | ato ’pradhānatvaṃ jaḍe vibhāvānubhāvavarge vyabhicārinicaye ca saṃvidātmake ’pi niyamenānyamukhaprekṣiṇi saṃbhavatīti tadatiriktaḥ sthāyyeva tathā carvaṇāpātram |</p>

<p><pb n="276"/>tatra puruṣārthaniṣṭhāḥ kāścitsaṃvida iti pradhānam | tadyathā—ratiḥ kāmaḥ tadanuṣaṅgidharmārthaniṣṭhā; krodhastatpradhāneṣvarthaniṣṭhaḥ; kāmadharmaparyavasito ’pyutsāhaḥ; samastadharmādiparyavasitaḥ śamaśca<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> tattvajñānajanitanirvedaprāyo ’pi<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app> bhāvo<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app> mokṣopāya iti tāvadeṣāṃ prādhānyam | yadyapi caiṣāmapyanyonyaṃ guṇabhāvo ’sti tathāpi tattatpradhāne rūpake tattatpradhānaṃ
bhavatīti rūpakabhedaparyāyeṇa sarveṣāṃ prādhānyameṣāṃ lakṣyate | a<app><rdg wit="#भ">ādūra</rdg></app>dūrabhāgābhiniviṣṭadṛśā<app><note xml:lang="en"><p>KA, De</p></note></app>tvekasminnapi rūpake pṛthakprādhānyam |</p>

<p>tatra sarve ’mī sukhapradhānāḥ, svasaṃviccarvaṇarūpasyaikaghanasya prakāśasyānandasāratvāt | tathā hi—ekaghanaśokasaṃviccarvaṇe ’pi loke ’sti<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> strī<app><rdg wit="#म"> ’sti</rdg></app>lokasya hṛdayaviśrāntirantarāyaśūnyaviśrāntiśarīratvāt<app><note xml:lang="en"><p>RK, VR add <foreign xml:lang="sa-Latn">सुखस्य</foreign></p></note></app> | aviśrāntirūpataiva duḥkham | tata eva kāpilairduḥkhasya cāñcalyameva prāṇatvenoktaṃ rajovṛttitāṃ vadadbhirityānandarūpatā sarvarasānām | kintūparañjakaviṣayavaśātke<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>ṣāmapi<app><note><p>hema-kāvyānu. pāṭhaḥ. <foreign xml:lang="en">VR</foreign> mapi kaṭukitāsparśo ’sti vīrasyeva</p></note></app> kaṭu kimnā asti<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> | sparśo vīrasyeva<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> | sa hi kleśa sahiṣṇutādiprāṇa eva |</p>

<p>evaṃ ratyādīnāṃ prādhānyam | hāsādīnāṃ tu sātiśayaṃ sakalalokasulabhavibhāvatayoparañjakatvamiti<app><note xml:lang="en"><p>RK, VR add <foreign xml:lang="sa-Latn">न</foreign></p></note></app> prādhānyam | ata evānuttamaprakṛtiṣu bāhulyena hāsādayo bhavanti | pāmaraprāyaḥ sarvo ’pi hasati, śocati, bibheti, paranindāmādriyate, alpasu<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> bhāṣitatvena ca sarvatra vismayate | ratyādyaṅgatayā tu pumarthopayogitvamapi syādeṣām | etadguṇapradhānabhāvakṛta eva ca daśarūpakādibheda iti vakṣyāmaḥ |</p>

<p>sthāyitvaṃ caitāvatāmeva | jāta eva hi janturiyatībhiḥ saṃvidbhiḥ parīto bhavati | tathā hi—
<quote>
  <lg>
    <l>“duḥkhasaṃśleṣavidveṣī sukhāsvādanasādaraḥ |”</l>
  </lg>
</quote>
iti nyāyena sarvo riraṃsayā vyāptaḥ svātmanyutkarṣamānitayā paramupahasannabhīṣṭaviyogasaṃtaptastaddhetuṣu kopaparavaśo ’śaktatayā<app><note xml:lang="en"><p>De. RK, VR read <foreign xml:lang="sa-Latn">अशक्तौ</foreign></p></note></app> ca tato bhīruḥ, kiñcidārjijīṣurapyapari<app><note xml:lang="en"><p>KLV. RK, VR, De read <foreign xml:lang="sa-Latn">अनुचित</foreign> in place of <foreign xml:lang="sa-Latn">अपरिचित</foreign></p></note></app>citavastuviṣayavaimukhyātmakatayākrāntaḥ, kiñcidanabhīṣṭatayā ’bhimanyamānastattatsvakartavyadarśanasamuditavismayaḥ kiñcicca jihāsureva jāyate | na hyetaccittavṛttivāsanāśūnyaḥ prāṇī bhavati | kevalaṃ kasyacitkācidadhikā cittavṛttiḥ <pb n="277"/>kācidūnā; kasyaciducitaviṣayaniyantritā kasyacidanyathā | tatkācideva pumarthopayoginītyupadeśyā | tadvibhāga<app><note xml:lang="en"><p>De</p></note></app>kṛtaścottamaprakṛtyādivyavahāraḥ |</p> 

<p>ye punaramī glāniśaṅkāprabhṛtayaścittavṛttiviśeṣāste samucitavibhāvājja<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">जन्ममध्येऽपि</foreign> RK, VR</p></note></app>ganmadhye ’pi na bhavantyeva | tathā hi—rasāyanamupayuktavato munerglānyālasyaśramaprabhṛtayo nottiṣṭhānti | yasyāpi vā<app><note xml:lang="en"><p>De</p></note></app> bhavanti vibhāvabalāttasyāpi hetuprakṣaye kṣīyamāṇāḥ saṃskāraśeṣatāṃ tāvat nāvaśyamanubadhnanti | utsāhādayastu saṃpāditasvakartavyatayā pralīnakalpā api saṃskāraśeṣatāṃ nātivartante, kartavyāntaraviṣayasyotsāhāderakhaṇḍanāt |</p>

<p>yathāha <persName key="#Patañjali">patañjaliḥ</persName><app><note xml:lang="en"><p>VR's Emendation: <foreign xml:lang="sa-Latn">पातंजले</foreign></p></note></app>—<quote>“na hi caitra ekasyāṃ striyāṃ rakta ityanyāsu viraktaḥ |”</quote> <ref cRef="YoSūBhā.2.4">(pātañjala. vyāsa. bhā-2-4 )</ref> ityādi |</p>

<p>tasmātsthāyirūpacittavṛttisūtrasyūtā evāmī vyabhicāriṇaḥ svātmānamudayāstamayavaicitryaśatasahasradharmāṇaṃ pratilabhamānā raktanīlādisūtrasyūtaviralabhāvo(go)<app><note xml:lang="en"><p>VR's emendation: <foreign xml:lang="sa-Latn">भावोम्भनं</foreign></p></note></app>palambhanasambhāvitabhaṅgīsahasragarbhasphaṭikakācā<app><note xml:lang="en"><p>De, VR</p></note></app>bhrakapadmarāgamarakatamahānīlādimayagolakavattasmin sūtre svasaṃskāravaicitryamaniveśayanto ’pi tatsūtrakṛtamupakārasandarbhaṃ <app><rdg wit="#म #भ">vibhutamaḥ</rdg></app>bibhrataḥ svayaṃ ca <app><note xml:lang="en"><p>VR's emendation: <foreign xml:lang="sa-Latn">विचित्रान्न</foreign></p></note></app>vicitrārthasthāyisūtraṃ ca vicitrayanto ’ntarāntarā śuddhamapi sthāyisūtraṃ pratibhāsāvakāśamupanayanto ’pi pūrvāparavyabhicāriratnacchāyāśabalimānamavaśyamānayantaḥ pratibhāsanta iti vyabhicāriṇa ucyante |</p>

<p>tathā hi—glāno ’yamityukte kuta iti hetupraśnenā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>sthāyitāsya sūcyate, na tu rāma utsāhaśaktimānityatra hetupraśnamāhuḥ | ata eva vibhāvāstatrodbodhakāḥ santaḥ svarūpoparañjakatvaṃ vidadhānā ratyutsāhāderucitānucitatvamātramāvahanti | na tu tadabhāve sarvathaiva te nirupākhyāḥ, vāsanātmanā sarvajantūnāṃ tanmayatvenoktatvāt | vyabhicāriṇāṃ tu svavibhāvābhāve nāmāpi nāstīti vitaniṣyate caitadyathāyogaṃ vyākhyāvasare |  evamapradhānatvanirāsaḥ sthāyinirūpaṇāyāṃ<app><rdg>sthāyīnirūpaṇāya</rdg></app> <quote>‘sthāyithāvān rasatvam’</quote> <ref cRef="NāŚā.6">(nā. śā. a. 6)</ref>ityanayā sāmānyalakṣaṇaśeṣabhūtayā viśeṣalakṣaṇaniṣṭhayā ca kṛtaḥ |</p>

<p><pb n="278"/>tatrānubhāvānāṃ vibhāvānāṃ vyabhicāriṇāṃ ca pṛthaksthāyini niyamo nāsti, bāṣpāderānandākṣirogādijatvadarśanāt, vyāghrādeśca krodhabhayādihetutvāt śrama<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>cintāderutsāhabhayādyanekasahacaratvāvalo<app><note><p>hema. kāvyānu. pāṭhaḥ | lokanāt sāmagrī vā tu na vyabhicāriṇī</p></note></app>kanāt | sāmagrī tu na vyabhicāriṇī<app><note xml:lang="en"><p>KA, RK leaves blank.</p></note></app> | tathā hi—bandhuvināśo yatra vibhāvaḥ paridevitāśrupātādistvanubhāvaḥ cintā<app><rdg wit="#म #भ">cintādainyādivyabhicāriṇaḥ</rdg></app>śca<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> dainyādi vyabhicārī so ’vaśyaṃ śoka evatyevaṃ saṃśayodaye śaṅkātmakavighnaśamanāya saṃyoga upāttaḥ |</p>

<p>tatra lokavyavahāre kāryakāraṇasahacārā<app><rdg wit="#KA">sahacarātmaka</rdg></app>tmakaliṅgadarśane<app><rdg wit="#KA">naja</rdg></app> sthāyyātmaparacittavṛttyanumānābhyāsapāṭavādadhunā tairevodyānakaṭākṣavīkṣā<app><rdg wit="#भ #म">dhṛtyādibhiḥ</rdg><rdg wit="#KA">vṛkṣādi</rdg></app>dibhirlaukikīṃ
kāraṇatvādibhuvamatikrāntairvi bhāvanānu bhāvanāsamuparañjakatvamātraprāṇaiḥ, ata evālaukikavibhāvādivyapadeśabhāgbhiḥ prācyakāraṇādirūpasaṃskāropajīvanakhyāpanāya<app><rdg wit="#म #भ">jīvinaḥ khyāpanāya</rdg></app> vibhāvādi<app><rdg wit="#KA">nānā</rdg></app>nāmadheyavyapadeśyairbhāvādhyāye ’pi vakṣyamāṇasvarūpabhedairguṇapradhānatāparyāyeṇa
sāmājikadhiyi samyagyogaṃ sambandhamaikāgryaṃ vā<app><rdg wit="#KA">cā.</rdg></app> ’  ’sāditavadbhiralaukikanirvighnasaṃvedanātmakacarvaṇāgocaratāṃ nīto ’rthaścarvyamāṇataikasāro na tu siddhasvabhāvaḥ tātkālika eva, na tu carvaṇātiriktakālāvalambī sthāyivilakṣaṇa eva rasaḥ | na tu yathā <persName key="#Śaṅkuka">śaṅkukādi</persName>bhirabhyadhīyata, <quote>“sthāyyeva vibhāvādipratyāyyo rasyamānatvādrasa utyate”</quote> iti | evaṃ hi loke ’pi<app><note xml:lang="en"><p>KA. <foreign xml:lang="sa-Latn">लौकिकेऽपि</foreign> De</p></note></app> kiṃ na rasaḥ | asato ’pi hi yatra rasanīyatā syāttatra vastusataḥ kathaṃ na bhaviṣyati? tena sthāyipratītiranumitirūpā <app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>vācyā | <app><rdg type="conj" resp="#De">prācyā</rdg></app>na rasaḥ | ata eva sūtre muninā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> sthāyigrahaṇaṃ na kṛtam | tatpratyuta śalyabhūtaṃ syāt | kevalamaucityādevamucyate sthāyī rasībhūta iti | aucityaṃ<app><rdg wit="#म #भ">acintyam</rdg></app> tu tatsthāyigatatvena kāraṇāditayā prasiddhānāmadhunā carvaṇopayogitayā vibhāvāditvāvalambanāt |</p>

<p>tathā hi laukikacittavṛttyanumāne kā rasatā? tenālaukikacamatkārātmā rasāsvādaḥ smṛtyanumānalaukika<app><rdg wit="#De #KA #म">svasaṃveda</rdg></app>saṃvedanavilakṣaṇa eva |</p>

<p>tathāhi—lokikenānumānena saṃskṛtaḥ pramadādi na tāṭasthyena pratipadyate | api tu hṛdayasaṃvādātmakasahṛdayatvabalātpūrṇībhaviṣyadrasāsvādāṅkurībhāvenānumānasmṛtyādisopānamanāruhyaiva<app><rdg wit="#म">māruhyaiva</rdg></app> tanmayībhāvocitacarvaṇāprāṇatayā | na ca sā carvaṇā prāṅmānāntarāt (jātā)<app><note xml:lang="en"><p>Cf. Ms. p. 80.</p></note></app><pb n="279"/>yenādhunā smṛtiḥ syāt | na cātra laukikapratyakṣādipramāṇavyāpāraḥ | kintvalaukikavibhāvādisaṃyoga<app><rdg wit="#म">sāṅga</rdg></app>balopanataiveyaṃ carvaṇā | sā ca pratyakṣānumānāgamopamānādilaukikapramāṇajanitaratyādyavabodhataḥ tathā yogipratyakṣajanitaṭa<app><rdg wit="#भ">janitapara</rdg></app>sthaparasaṃvittijñānātsakalavaiṣayikoparāgaśūnyaśuddhaparayogigatasvānandaikagha<app><rdg wit="#म">rasanā</rdg></app>nānubhavācca viśiṣyate | <app><rdg wit="#म #भ">etāsām</rdg></app>eteṣāṃ yathāyogamarjanādivighnāntarodayāttāṭasthyahetukenāsphuṭatvena<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> viṣayāveśa<app><rdg>veśamivāvaśya</rdg></app>vaivaśyena<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> ca<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> saundaryavirahāt | atra tu svātmaikagatatvaniyamāsaṃbhavāt na viṣayā<app><note><p>hema. kāvyā. pāṭhaḥ</p></note></app>veśavaivaśyam, svānupraveśātparagatatvaniyamābhāvāt na tāṭasthya(hetukā) sphuṭatvaṃ<app><note><p>hema. kāvyā. pāṭhaḥ</p></note></app> tadvibhāvādisādhāraṇyavaśasaṃprabuddhocitanijaratyādivāsanāveśavaśācca na vighnāntarādīnāṃ sambhava ityavocāma bahuśaḥ | ata eva vibhāvādayo na niṣpattihetavo rasasya, tadbodhāpagame ’pi rasasaṃbhavaprasaṅgāt | nāpi jñaptihetavaḥ yena pramāṇamadhye pateyuḥ | siddhasya kasyacitprameyabhūtasya rasasyābhāvāt | tarhi kimatadvi<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>bhāvādaya iti | alaukika evāyaṃ carvaṇopayogī vibhāvādivyavahāraḥ | kvānyatretthaṃ dṛṣṭamiti cedbhūṣaṇametadasmākamalaukikatvasiddhau | pānakarasāsvādo ’pi kiṃ guḍamarīcādiṣu dṛṣṭa iti samānametat |</p>

<p>nanvevaṃ raso ’prameyaḥ syāt<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> | evaṃ<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> yuktaṃ bhavitumarhati—rasyataikaprāṇo hyasau na prameyādisvabhāvaḥ | tarhi sūtre niṣpattiriti katham? neyaṃ rasasya, api tu tadviṣayarasanāyāḥ | tanniṣpattyā tu yadi tadekāyattajīvitasya rasasya niṣpattirucyate tanna<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> kaścidatra doṣaḥ | sā ca rasanā na pramāṇavyāpāro na kārakavyāpāraḥ | svayaṃ tu nāprāmāṇikī | svasaṃvedanasiddhatvāt | rasanā ca bodharūpaiva; kintu bodhāntarebhyo laukikebhyo vilakṣaṇaiva, upāyānāṃ vibhāvādīnāṃ laukikavailakṣaṇyāt | tena vibhāvādisaṃyogādrasanā yato niṣpadyate ’tastathāvidharasanāgocaro lokottaro ’ rtho rasa iti tātparyaṃ sūtrasya |</p>

<p>ayamatra saṃkṣepaḥ | <app><note xml:lang="en"><p>This para cited in SS</p></note></app>mukuṭapratiśīrṣakādinā tāvannaṭabuddhirācchādyate | gāḍhaprāktanasaṃvitsaṃskārācca kāvyabalānīyamānāpi na tatra rāmadhīrviśrāmyati | <app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>ata evobhayadeśakālatyāgaḥ | romāñcādayaśca bhūyasā ratipratītikāritayā dṛṣṭāstatrāpi lokikā (<app><note><p>hema. kāvyā. pāṭhaḥ</p></note></app>trāvalokitā) deśakālāniyamena <app><note xml:lang="en"><p>omitted in KA and De</p></note></app>tatra ratiṃ gamayanti | yasyāṃ svātmā ’pi tadvāsanāvattvādanupraviṣṭaḥ | ata eva na taṭasthatayā ratyavagamaḥ | na ca niyatakāraṇatayā, yenārjanābhiṣaṅgādi<app><rdg wit="#SS">.ṣva.</rdg></app>sambhāvanā | na ca niyataparātmaikagatatayā | yena duḥkhadveṣādyudayaḥ |  <pb n="280"/>tena sādhāraṇībhūtā santānavṛtterekasyā eva vā saṃvido gocarī<app><note xml:lang="en"><p>KA. <foreign xml:lang="sa-Latn">॰गोचर॰</foreign> RK</p></note></app>bhūtā ratiḥ śṛṅgāraḥ | sādhāraṇī bhāvanā ca vibhāvādibhiriti | tatra vibhāvaprādhānyasya dhāmaṇimayā (prādhānyena sādhāraṇībhāvo yathā—)
<quote><lg>
  <l>
    “kelīkandalitasya vibhramamadho(:)dhuryaṃ vapuste dṛśo-<lb type="pada"/>
    rbhaṅgī bhaṅgurakāmakārmukamidaṃ bhrūrnarmakarmakramaḥ |
  </l>
  <l>
    āpāte(ghrāto) ’pi vikārakāraṇamaho vaktrāmbujanmā ’  ’savaḥ<lb type="pada"/>
    satyaṃ sundari vedha<app><rdg wit="#म #भ">bodhaśastra</rdg></app>sastrijagatīsāraṃ<app><note xml:lang="en"><p>KA. <foreign xml:lang="sa-Latn">॰रः॰</foreign> RK</p></note></app> tvamekā kṛtiḥ ||”
  </l>
</lg></quote>
atra ca vibhāvakṛtaṃ tatsaundaryaṃ prādhānyena bhāti | tadanugatatvena kelīvibhramabhaṅguranarmādipada<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>mahimnā cānubhāvavargo bhaṅgīkramavikārādiśabdabalācca vyabhicārivargaḥ pratibhātītyata eva nāsphuṭatvāśaṅkā ’tra ratyāsvādamaye śṛṅgāre vidheyā |</p>

<p>anubhāvaprādhānyaṃ yathā-śuddhasārasvatapravāhapavitrasakalavāṅmayamahārṇavapūrṇabhāvasaṃpādana<app><note xml:lang="en"><p>De</p></note></app>dvijarājasye<persName key="#Indurāja">ndurājasya</persName>
<lg>
  <l>
    “yadviśramya vilokiteṣu bahuśo nisthemanī locane<lb type="pada"/>
    yadgātrāṇi daridrati pratidinaṃ lūnābjinīnālavat |
  </l>
  <l>
    dūrvākāṇḍaviḍambakaśca nibiḍo yatpāṇḍimā gaṇḍayoḥ<lb type="pada"/>
    kṛṣṇe yūni sayauvanāsu vanitāsveṣaiva veṣasthitiḥ ||”
  </l>
</lg>
atra viśramyeti bahuśa iti pratidinamiti ca padasamarpito( ’bhilāṣacintautsukyanidrādhṛtiglānyālasyaśramasmṛtivitarkādi)<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> vyabhicārigaṇaḥ<app><rdg wit="#भ">vyabhicāriṇaḥ</rdg></app> kṛṣṇaïti<app><note xml:lang="en"><p>De</p></note></app> padārpitaśca vibhāvo guṇatvena pratibhāsate | viśrāntilakṣaṇastambhavilokanavaicitryagātratānavatāratamyapulakavaivarṇyaprabhṛtistvanubhāvasañcayaḥ pradhānatayā (pratibhāsate)| vyabhicāriṇāṃ tu prādhānyaṃ tadvibhāvānubhāvaprādhānyakṛtam | tatrādyam | yathā—
<quote><lg>
  <l>“āttamāttamadhikāntamukṣituṃ<app><note xml:lang="en"><p>KA. <foreign xml:lang="sa-Latn">॰मी॰</foreign> RK</p></note></app> kātarā śapharaśaṅkinī jahau |</l>
  <l>añjalau jalamadhīralocanā locanapratiśarīralāñchitam ||”</l>
</lg></quote>
ityatra sukumāramugdha<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>pramadājanabhūṣaṇabhūtasya vyabhicārivargasya vitarkatrāsaśaṅkādeḥ prādhānyaṃ tadvibhāvānāṃ saundaryātiśayakṛtāṃ<app><note xml:lang="en"><p>KA. <foreign xml:lang="sa-Latn">कृतात्-</foreign> Kan.</p></note></app> prādhānyāt | āttamityādyarpitānubhāvavargastu tadanuyāyī |</p>

<p><pb n="281"/>evaṃ dvayaprādhānye sarvaprādhānye ca<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> codāhāryam | kintu samaprādhānya eva rasāsvādasyotkarṣaḥ| tacca prabandha eva bhavati | vastutastu daśarūpaka eva | yadāha <persName key="#Vāmana">vāmanaḥ</persName>—<quote>“sandarbheṣu daśarūpakaṃ śreyaḥ| tadvicitraṃ citrapaṭavadviśeṣasākalyāt”</quote> <ref cRef="KāvyālaṃSū.1.330.31">(kāvyālaṃ-sū. 1-330-31)</ref> iti | tadrūpasamarpaṇayā<app><note xml:lang="en"><p>H.M. De and KA, RK <foreign xml:lang="sa-Latn">तद्रूपरसचर्वणया</foreign></p></note></app> tu prabandhe bhāṣāveṣapravṛttyaucityādikalpanāt | tadupajīvanena muktake | tathā ca tatra sahṛdayāḥ pūrvāparamucitaṃ parikalpya īdṛgatra vaktā ’sminnavasare ityādi bahutaraṃ pīṭhabandharūpaṃ vidadhate | tena ye kāvyābhyāsaprāktanapuṇyādihetubalāditi(bhiḥ) sahṛdayāsteṣāṃ parimitavibhāvādyunmīlane ’pi parisphuṭa eva sākṣātkārakalpaḥ kāvyārthaḥ sphurati | ata eva teṣāṃ kāvyameva <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">प्रतीत्युत्पत्तिकृद्॰</foreign> VR. contra- Kan.</p></note></app>prītivyutpattikṛdanapekṣitanāṭyamapi | teṣāmapi tu nāṭyaṃ <quote>“nipatitāḥ sphuritāḥ śaśiraśmayaḥ”</quote> iti nyāyena sutarāṃ nirmalīkaraṇam | ahṛdayānāṃ ca tadeva nairmalyādhāyi | yatra pati(pratī)tā gītavādyagaṇikādayo na vyasanitāyai paryavasyanti nāṭyopalakṣaṇāt<app><rdg>nityopakaraṇāt</rdg><rdg wit="#म">nāṭyopakaraṇāt</rdg><note xml:lang="en"><p>Kan. suggests <foreign xml:lang="sa-Latn">नाट्योपलक्षणत्वात्</foreign></p></note></app> | tatra ca naṭo dhyāyināmivedaṃ dhyānapadam<app><rdg wit="#म">dhyānapadaḥ | paṭaḥ</rdg></app> | na hi tatrāyameva sindūrādimayo vāsudevaḥ smaraṇīya iti pratipattiḥ| api tu tadupāyadvāreṇātisphuṭībhūtasaṅkalpagocaro devatāviśeṣo dhyāyināṃ phalakṛt | tadvannaṭaprakriyā<app><rdg>vāgādinaṭalakṣitā</rdg></app>dvāroditātisphuṭādhyavasāyaviṣayīkṛto niyatadeśakālādyaspṛṣṭo ‘ata idaṃ phalam’ iti vidhisthānīyo ’rtho vyutpattiṃ vitarati | yute (yatra) dṛśyā(dṛśye ’)nyaniyamādau cittavṛttyādau vā na bādhakodayaḥ samyagjñānabhūtaṃ hyevedaṃ pūrṇam | tena rāma ityeva pratītirna tvayaṃ (yaṃ na) rāmo ’nyo ’yamiti| sphuṭīkariṣyate caitadagrataḥ |</p>

<p>taṃtrālaukiko ’yamartho na dṛṣṭāntamantareṇa hṛdayaṅgamo bhavedityāśayenāha—ko <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">dṛṣṭānta</ref> iti | bahūnāṃ saṃyogādapūrvo rasa utpadyamānaḥ kva dṛṣṭa ityarthaḥ |</p>

<p><pb n="282"/>atra praśne bhāṣyeṇa prativacanamāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">yathe</ref>tyādinā <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">āpnuvantī</ref>tyantena | vyañjanamupasecanadravyam | tacca nānāntaprama(nānātiktama) dhuracu<app><rdg wit="#म #भ">cukā</rdg></app>krādibhedādadhikāñjikādi | oṣadhayaściñcāgodhūmadalaharidrādayaḥ|dravyaṃ guḍādi| eṣāṃ pākakrameṇa samyagyojanārūpātkuśalasampādyātsaṃyogāt | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">ṣāḍa</ref>vādaya iti lokaprasiddhebhyaḥ parasparaviviktebhyo madhuratiktāmlalavaṇakaṭukaṣāyebhyo miśrebhyaśca vilakṣaṇaḥ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">ṣāḍa</ref>vaśabdavācyaḥ | tatpradhānā bahutarā rasanayogyāḥ kriyante | tathaiva nānābhūtairvibhāvādibhi<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">rupa</ref> samīpaṃ pratyakṣakalpatāṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">gatā</ref> lokāpekṣayā ye sthāyino bhāvāste rasyamānataikajīvinaṃ<app><note xml:lang="en"><p>H. Ms.</p></note><rdg wit="#म">vitam</rdg></app> rasatvaṃ tatra pratipadyante |</p>

<p>etaduktaṃ bhavati—pākarūpayā samyagyojanayā tāvadalaukiko raso jāyate | tatra ca pradhānatvena jalasya rasābhivyañjakatvamiti vyañjanaṃ vibhāvasthānīyam | ciñcāharidrādyanubhāvaprāyam | dravyāṇi tu guḍā(dīni) tadīyacukrādirasavilakṣaṇamadhurādiyogadvyabhicārikalpam | svātmani tadupajīvanena ca paratra ca svarasasaṅkramaṇayā vaicitryādhāyakatvāt | atra tu sthāyikalpastanmiśraṇāsamayabhāvī rasaviśeṣo
vibhāvakalpavyañjanajanito mantavyaḥ | sa hi laukikaḥ | ayantu kuśalaikanirvartyastadvidāṃ rasanīyo bhavati | tenāda(danīya)syetyadhyāhāro na yuktaḥ| yathā hi dārṣṭāntikasūtre sthāyigrahaṇaṃ śalyakalpamiti trayamevopāttaṃ tathā dṛṣṭānte ’pi trayasyaivopādānaṃ yuktam |</p>

<p>evaṃ sūtraṃ vyākhyāya lakṣaṇapadaṃ parīkṣitumākṣipati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">rasa iti ka</ref> ityādinā | madhurādau pārade viṣe sāre jalasaṃskāre ’bhiniveśe kvāthe dehadhātorni(tau ni)ryāse vā ’yaṃ prasiddho na tvanyatra | tena rasa iti padasya śṛṅgārādiṣu pravartitasya ko ’rthaḥ | ki<app><note xml:lang="en"><p>omitted in H. Ms.</p></note></app> pravṛttinimittaṃ kathyate svābhidheyaniyamāya śabdena yadi vā tatprayoktṛpratipattṛbhiriti | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">arthaḥ</ref> <pb n="283"/>pravṛttinimittam | atrottaram | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">āsvādyatvāt</ref> | pravṛttihetoryataḥ praśnastenottaraṃ hetuvibhaktyaiva dattam | tena kriyā pravṛttinimittamasyetyuktaṃ bhavati |</p>

<p>yastu bhaṅktvā vyācaṣṭe—rasa iti yo ’yaṃ (<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">ko</ref> ’yaṃ) śabdaḥ | tatrottaram | <q>padārthaḥ</q>| <q>ucyata iti</q> | tasyānenetyadhyāhāraṃ vinā prakṛtapadārthavācako ’yaṃ śabda iti (na)tātparyakalpanaṃ vinā nātīva saṅgatamuttaram | praśnamantareṇa <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">cāsvādyatvā</ref>dityalpapadaprāyamityāstāmetat |</p>

<p>atha pravṛttinimittaṃ vyākṣipati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">kathamāsvā</ref>dyata iti | āsvādanaṃ hi rasanendriyajajñānaṃ prasiddhamiti bhāvaḥ | atropacaritakriyāśrayeṇottaramāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">yathā nāne</ref>tyādinā | yathātathāśabdābhyāṃ sādṛśyamatropacāre nimittamiti darśayati | tatra bhogyasya bhoktuḥ phalasya ca sāmyaṃ darśayati | yathā hi vyañjanasaṃskṛte ’nne āsvādyatā | ekāgramanasi ca bhoktaryā svādayitṛtā | anyacittasya bhuñjānasyāpyāsvādābhimānābhāvāt | praharṣa<app><note xml:lang="en"><p>omitted in Dāś́arathí's Locana-vyākhyā. (Madras Ms.) citation</p></note></app>(pyāyajīvana)puṣṭibalārogyāṇāṃ cāsvādaphalatā | tathābhinayavyañjite<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">(तेऽपि) चिन्त्या</foreign> in the mentioned Ms. citation.</p></note></app> sthāyiśabdavyapadeśye rase āsvādyatā | <app><note xml:lang="en"><p>Sic Loc cit.</p></note></app>ekāgramanasi ca sāmājike tanmayībhūta āsvādayitṛtā | harṣapradhānānāṃ dharmādivyutpattivaidagdhyādīnāmāsvādaphalatvamiti karmakartṛphalasādṛśyādvibhāvādijaḥ pratītiviśeṣo rasanākriyeti vyapadiṣṭa iti tātparyam | yena<app><rdg wit="#भ">yanna | yadannam</rdg></app> sumanaso bhuñjānā harṣādīṃśca yānti tena rasānāsvādayantītyanena śabdena<app><rdg wit="#भ">śeṣeṇābhihitaḥ</rdg></app> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">abhitaḥ</ref> sarvatra | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">viśeṣeṇa</ref> anyabhoktṛvilakṣaṇatayā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">ā</ref> samantāt | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">khyātāḥ</ref> prasiddhāḥ | yathā caite tathā prekṣakā api | tena te ’pi sthāyinaḥ āsvādayantīti ābhimukhyena sādṛśye vyākhyātā asmābhirvyavahṛtāḥ | atropasaṃhāraḥ| tasmānnāṭyarasāḥ |</p>

<p><name>anye</name> vādiśabdena śokādīnāmatra saṅgrahaḥ | sa ca na yuktaḥ | sāmājikānāṃ hi harṣaikaphalaṃ nāṭyaṃ na śokādiphalam | tathātve nimittābhāvāttatparihāraprasaṅgācceti manyamānā <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.31.2">harṣāścā</ref>dhigacchantīti paṭhanti |</p>

<p><pb n="284"/>evaṃ granthayojanāyāṃ spaṣṭayāṃ yat <name>kaiści</name>datra coditaṃ dṛṣṭānte ātmā rasanā manaśceti trayam | prakṛte tu rasanai<app><rdg wit="#म">rasaneti</rdg></app>veti | parihṛtaṃ cātmana evātra sthānāntarasaṅkrāntasya manaḥsthānīyatā | manasaśca rasanāsthānīyateti | tatsarva vṛthā nāṭyamātram | upacārabījasya sādṛśyasyātra prādhānyena pratipipādayiṣitatvādityāstām |</p>

<p>evaṃ rasatvaṃ kena teṣāmiti yatpraśnitaṃ tatpratisamāhitam| <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.32.2">atreti</ref> bhāṣye | anuvaṃśe
bhavau śiṣyācāryaparamparāsu vartamānau ślokākhyau vṛttaviśeṣau sūtrārthasaṃkṣepaprakaṭīkaraṇena kārikāśabdavācyau bhavataḥ| tau paṭhati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.32">yathe</ref>tyādi | madhurādibhedādvahūni dravyāṇi guḍādīni | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.32">bahubhiri</ref>ti dadhikāñjikādibhiḥ | anena vibhāvabhedaṃ rasabhede hetutvena sūcayati | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.32">bhuñjānā āsvādayantīti</ref> | rasanāvyāpārādbhojanādadhiko yo mānaso vyāpāraḥ sa evāsvādanamiti darśayati |</p>

<p>etaduktaṃ bhavati—na rasanāvyāpāra āsvādanam | api tu mānasa eva | sa cātrāvikalo ’sti | kevalaṃ loke rasanāvyāpārānantarabhāvī sa prasiddha ityupacāra iha darśita iti| (<app><note xml:lang="en"><p>Dropped in Madras Ms</p></note></app>śuddhatatsvarūpajñānasvabhāvā) atra <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33">bhāvā</ref> vibhāvavyabhicāriṇaḥ| <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33">ābhinayā</ref> anubhāvā eva| (iyaṃ (daṃ)<app><note xml:lang="en"><p>Dropped in Madras Ms</p></note></app> pṛthagvacanaṃ prādhānyāt | tairye<app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app> samya<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33">gbaddhā</ref> hṛdayasaṃvādakrameṇa tanmayībhāvāpannapramātṛbhūmyabhedamupasamprāptā acintyāḥ sthāyinaḥ tān<app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app> <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33">ā</ref> samantātsādhāraṇībhāvena nirvighnapratipattivaśāt | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33">manasā</ref> indriyāntaravighnasaṃbhāvanāśūnyena <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33">svādayanti</ref> svaparavivekaśūnyasvādacamatkāraparavaśatayā laukikātpratyayādupārjanādivighnabahulādyogipratyayācca viṣayāsvādaśūnyatāparuṣādvilakṣaṇākārasukhaduḥkhādivicitravāsanānuvedhopanatahyadyatātiśayasaṃviccarvaṇātmanā bhuñjate | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33">budhā</ref> iti pūrvo (rṇo)payogo laukikānāṃ pratyakṣādīnāmatra darśitaḥ|</p>

<p>etadupasaṃharati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33">tasmādi</ref>ti | nāṭyātsamudāyarūpādrasāḥ | yadi vā nāṭyameva rasāḥ | rasasamudāyo hi nāṭyam | (na)nāṭya eva ca rasāḥ | kāvye ’pi nāṭyāyamāna eva rasaḥ | kāvyārthaviṣaye hi pratyakṣakalpasaṃvedanodaye rasodaya ityu<persName key="#Tauta">pādhyāyāḥ</persName> |</p>

<p><pb n="285"/>yadāhuḥ <title ref="#Kāvyakautuka">kāvyakautuke</title>—
<quote><lg>
  <l>“prayogatvamanāpanne kāvye nāsvādasambhavaḥ |” iti |</l>
</lg></quote>
<quote><lg>
  <l>“varṇanotkalitābhogapraụdhoktyā samyagarpitāḥ |</l>
  <l>udyānakāntācandrādyā bhāvāḥ pratyakṣavatsphuṭāḥ ||”</l>
</lg></quote> iti ||</p>

<p><name>anye</name> tu kāvye ’pi guṇālaṅkārasaundaryātiśayakṛtaṃ rasacarvaṇamāhuḥ | <persName key="#Abhinavagupta">vayaṃ</persName> tu brūmaḥ—kāvyaṃ tāvanmukhyato daśarupakātmakameva | tatra hyucitairbhāṣāvṛttikākunaipathyaprabhṛtibhiḥ pūryate rasavattā | sargabandhādau hi nāyikāyā api saṃskṛtaivoktirityādi bahutaramanucitaṃ kevalaṃ śaktirahitatvādvyāvarṇyate | tāvatīva hyadyamiti nyāyenānaucityaṃ na pratihāri (na pratibhāti<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app>) | tata evocyate <quote>‘sandarbheṣu daśarūpakam’</quote> <ref target="KāvyālaṃSū">(vāmana. kā)</ref> iti | tena tadaṃśa(daṅga)sandhyādisaṅghaṭanamuddhṛtya sargabandhādi yāvanmuktaṃ(vatakam)| yattu daśarūpakaṃ tasya yo ’rthastadeva nāṭyam | yadvakṣyate <quote>‘nāṭyasyaiṣā tanūḥ’</quote> <ref cRef="NāŚā.14.2">(nā. śā. 14-2)</ref> iti tasya hṛdayasaṃvādatāratamyāpekṣayā śrotṛpratipattṛsphuraṇaṃ sphuṭāsphuṭatvenātivicitram | tatra ye svabhāvato nirmalamukurahṛdayāstata<app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app> eva saṃsārocitakrodhamohābhilāṣaparavaśamanaso na bhavanti teṣāṃ tathāvidhadaśarūpakākarṇanasamaye sādhāraṇarasanātmakacarvaṇagrāhyo rasasañcayo nāṭyalakṣaṇaḥ sphuṭa eva | ye tvatathābhūtāsteṣāṃ pratyakṣocitatathāvidhacarvaṇālābhāya naṭādiprakriyā | svagatakrodhaśokādisaṅkaṭahṛdayagranthibhañjanāya gītādiprakriyā ca muninā viracitā | sarvānugrāhakaṃ hi śāstramiti nyāyāt | tena nāṭya eva rasā na loka ityarthaḥ | kāvyañca nāṭyameva |</p>

<p>ata eva ca naṭe na rasaḥ| kutra tarhi | vismṛtiśīlo na<app><rdg wit="#Kan">nanu</rdg></app> bodhyate | uktaṃ hi deśakālapramātṛbhedāniyantrito rasa iti keyamāśaṅkā | naṭe tarhi kim | āsvādanopāyaḥ | ata eva ca pātramityucyate | na hi pātre madyāsvādaḥ | api tu tadupāyakaḥ | tena pramukhamātre naṭopayoga ityalam |</p>

<p>citrapustādyapi ca nāṭyasyaivārthabhāgābhiṣyando yathā sargabandhādi śabdabhāgābhiṣyandaḥ | etacca <quote>‘yo ’rtho hṛdayasaṃvādī |’</quote> <ref cRef="NāŚā.7.10">(nā.śā.7.10)</ref> ityatra vitatya vakṣyāmaḥ |</p>

<p><name>anye</name> tvabhinayādisāmagrīmayaṃ bahirdṛśyamānaṃ nāṭyaṃ naṭadharmaḥ karma rūpamityāśayena nāṭyādrasā ityāhuḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33">smṛtā</ref> iti sampradāyāvicchedaṃ darśayati | ye tu ratyādyanukaraṇarūpaṃ rasamāhuḥ atha codayanti śokaḥ kathaṃ sukhaheturiti | pariharanti ca asti ko ’pi nāṭyagatānāṃ viśeṣa iti | tatra codyaṃ tāvadasat | śoko hi pratīyamānaḥ kiṃ svātmani pratyeturduḥkhaṃ vitanotīti niyamaḥ | śatruduḥkhe praharṣāt | anyatra ca madhyasthatvāt | uttaraṃ tu bhāvanā vastu svabhāvamātreṇe(tatre)ti na kiñcidatra tattvam |</p>

<p><pb n="286"/>asmanmate saṃvedanamevānandanaghanamāsvādyate | tatra kā duḥkhāśaṅkā | kevalaṃ tasyaiva citratākaraṇe ratiśokādivāsanāvyāpāraḥ| tadudbodhane cābhināyādivyāpāraḥ| (33)</p>

<p>yadetaduktaṃ rasatattvaṃ tadevo<app><rdg wit="#भ">devamu</rdg></app>paśodhayitumupakramate—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33.1">atrāhetyā</ref>dinā codyamukhena | nartakagatebhyo rasebhyo bhāvāḥ sāmājike<app><rdg wit="#म">kaiḥ</rdg></app> | yathā karuṇācchokaḥ | tato vibhāvādyupacitasāmājike karuṇa iti rasādbhāvo bhāvādrasa iti sandehaḥ | ata eva parasparamapi<app><rdg wit="#भ">ramiva</rdg></app> janma kālabhedeneti tṛtīyaḥ pakṣaḥ | yadi vā naṭa eva rāma eva vā<app><rdg wit="#भ">cāpūrvam</rdg></app> pūrva bhāvaḥ, tata upacaye rasaḥ | tato<app><rdg wit="#भ">pyupa</rdg></app>pyapacaye bhāva ityevaṃ pakṣatrayotthānam | idaṃ cāsat| evambhūtasya rasasvarūpasya nirākṛtatvāt |</p>

<p><persName key="#Śaṅkuka">śrīśaṅkukastvā</persName>ha—anukartari rasānāsvādaya<app><rdg wit="#म #भ">yete</rdg></app>to ’nukārye bhāvapratītiḥ prayoge| loke prakṛti(tiḥ)rasaṃ niṣpādayatīti | dvitīyapakṣo nāṭyācāryābhipretaśikṣānusāreṇa | ata eva ca tṛtīyo ’pi <app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app>saṃbhavatīti | etadapyasat | na hi sāmājiko ’nukāryānukartṛvibhāgamavaiti | dūṣitaḥ svā(dūṣitaścā)nukaraṇavādaḥ|</p>

<p>tasmāditthametat—kiṃ rasebhyo bhāvā, uta viparyayaḥ, āho anyonyajanakateti trayaḥ praśnāḥ| āhośabdo bhinnakramaḥ| vibhāvādibhyastāvadrasaniṣpattiruktā | sa eva dvitīyaḥ pakṣo ’bhyupagatapūrvame (gataḥ pūrvam | e) tacca katham ? na hi loke vibhāvānubhāvādayaḥ kecana bhavanti | hetukāryāvasthāmātratvālloke teṣām | atha ta eva rasanopayogitve vibhāvādirūpatāṃ pratipadyate | tarhi rasaprasādāddhāvā vibhāvādayaḥ | athocyate vibhāvādiprasādādraso yathoktaṃ prāk | rasaprasādācca vibhāvādirūpatvam | tarhi parasparāśrayatvam | <quote>‘itaretarāśrayāṇi ca (kāryāṇi) na prakalpanta’</quote> <ref cRef="MaBhā.1.i.3">(mahābhāṣye I.i.3)</ref> ityākṣepaḥ |</p>

<p>atra siddhāntamāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.33.1">dṛśyate hīti</ref> | pramadādayaḥ pratītāḥ santo rasāsvādaṃ vidadhate yathoktaṃ prāk | ato na rasebhyo bhāvāḥ | bhāvaśabdārthaparyālocanayā caitadevopapannamiti <pb n="287"/>ślokanāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.34">nānābhinayaiḥ</ref> samyagbaddhān<app><rdg wit="#म #भ">gbandhā</rdg></app> hṛdayaṃ gatān <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.34">bhāvayanti</ref> sampādayanti <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.34">rasāṃ</ref>stasmā<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.34">dbhāvāḥ</ref> | (34)</p>

<p>nanvetadbhāvaśabdapravṛttinimittam | na tatprakṛtaṃ kiñciduktamityāśaṅkya prakṛte yojayitumāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.35">nānādravyairi</ref>ti | vyajyata iti <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.35">vyañjanañcā</ref>nupānādi raso ’trābhipretaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.35">bahuvi</ref>dhairiti vyañjanasyopalakṣaṇam | abhinayaurityasya vā viśeṣaṇam |</p>

<p>evaṃ sthitapakṣamupasaṃharati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.36">na bhāvahīno ’sti rasa</ref> iti | atra codyavādī svāśayamunmīlayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.36">na bhāvo rasavarjita</ref> iti | loke hi na kaścidvibhāvādivyavahāra iti bhāvaḥ | athottaramāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.36">parasparakṛtā siddhistayorabhinaye bhavet</ref> | abhinaye sākṣātkāre saṃpanne tadupayogitayā vibhāvādivyapadeśa ityato yā parasparakṛtā siddhiḥ sā (bhadraṃ)
<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">भवति ।</foreign> V. R omits this</p></note></app>bhavediti saṃbhāvyate | evambhūtamitaretarāśrayajaṃ na dūṣaṇāmityarthaḥ |</p>

<p>atraiva dṛṣṭāntamāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.37">vyañjanauṣadhisaṃyoga</ref> iti | vyañjanauṣadhisaṃyogo ’nnaṃ ca kartṛ yathā parasparamanyonyaṃ karmabhūtaṃ svādutāṃ nayet tathā bhāvā rasāścānyonyaṃ bhāvayanti | bhāvā rasānbhāvayanti niṣpādayanti | rasāstu bhāvān bhavayanti | bhāvānkurvanti | (vi)bhāvā<app><note xml:lang="en"><p>VR adds <foreign xml:lang="sa-Latn">वि</foreign></p></note></app>divyapadeśyānkurvantītyarthaḥ|</p>

<p>etaduktaṃ bhavati—ekatraikadā kriyāyāmanyonyāśrayatvaṃ doṣo na tu kriyābhede | yathā vyañjanādisaṃyogenānnasyāhlādi<app><rdg wit="#म">syāmlādi</rdg></app>rasavattā kriyate | annena <app><rdg wit="#भ">na ca</rdg></app>vāśrayarūpeṇa satā vyañjanasukha<app><note xml:lang="en"><p>VR. M has <foreign xml:lang="sa-Latn">योग्यता</foreign></p></note></app>bhogyatā kiyate | evaṃ bhāvai rasyamānatā | rasaiśca vibhāvādivyapadeśyatā <pb n="288"/>kāraṇādīnām | yathā padāpekṣayā tantavaḥ paṭakāraṇamiti vyapadeśyāḥ | tantvapekṣayā paṭaḥ kāryaḥ | na ceta(reta)rāśrayaṃ(yatvaṃ) tathā prakṛte ’pīti | (37)</p>

<p>nanu yadi bhāvebhyo rasāstarhi kathamuktaṃ <quote>‘na hi rasādṛte kaścidapyarthaḥ pravartate iti | tena pūrva na evoddeśyāḥ’</quote> ityāśaṃkyāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.38">yathetyā</ref>dinā | bījaṃ yathā vṛkṣamūlatvena sthitaṃ tathā rasāḥ | tanmūlādi(hi) prītipūrvikā vyutpattiriti tatare(ta eva) ca <app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>vyākhyānārhāt kavigatasādhāraṇībhūtasaṃvinmūlaśca kāvyapurassaro naṭavyāpāraḥ | saiva ca saṃvitparamārthato rasaḥ | sāmājikasya ca tatpratītyā vaśīkṛtasya paścādapoddhārabudadhyā vibhāvādipratītiriti prayojane(jye)<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> nāṭye kāvye sāmājikadhiyi ca | tadevaṃ mūlabījasthānīyātka (yaḥ ka) vigato rasaḥ kavirhi sāmājikatulya eva | tata evoktaṃ  <quote>“śṛṅgārī cetkaviḥ |”</quote> <ref cRef="Dhvanyā.3.42">(dhvanyālo. 3-42)</ref> ityā<persName key="#Ānandavardhana">dyānandavardhanācāryeṇa</persName> | tato vṛkṣasthānīyaṃ kāvyam | tatra puṣpādisthānīyo ’bhinayādinaṭavyāpāraḥ| tatra phalasthānīyaḥ sāmājikarasāsvādaḥ | tena rasamayameva viśvam |</p>

<p>atra ca vijñānavādo dvidhābhidhānaṃ (<app><note xml:lang="en"><p>Omitted by VR</p></note></app>sphoṭatattvaṃ) satkāryavāda ekatvadarśanamityādi ca draṣṭavyam (iti kecit)<app><note xml:lang="en"><p>added by VR</p></note></app> | vayaṃ tu prakṛtānupayogiśrutalavasandarśanamithyāprayāsasaṃśrayamaśikṣitapūrviṇa ityāstām |</p>

<p>anye tu bījādiva bhāvādrasavṛkṣastato ’pyabhinayakusumasundarātphalamiva bhāvaḥ pratītyā bhujyata iti vyācakṣate | taiḥ prakṛtaviruddhaṃ sarva vyākhyātam | evaṃ hi bhāvasyaivopakramaparyavasānavartitvamuktaṃ syādityāstāṃ caitat | evaṃ trayo ’pi pakṣāḥ kathañcidupagatā abhiprāyavaicitryeṇeti tātparyam |</p>

<p>evamuddiṣṭānāṃ vibhaktānāṃ ca rasānāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ parīkṣāpariśuddhamabhidhāya tadanuvādapūrvakaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vaktuṃ pīṭhabandhaṃ darśayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.38.1">tadeṣāmityā</ref>dinā | yataḥ sāmānyalakṣaṇameteṣāṃ kṛtaṃ tasmādviśeṣalakṣaṇāṃśapūrakāṇyutpattyādīni vyākhyāsyāmaḥ | tatro ’tpattirutpādakānāmutpādyānāṃ ca viśeṣalakṣaṇam | anyonyato vyavacchedāt | <pb n="289"/>utpādakānāmapyetadutpādakatvamutpādakāntarādvailakṣaṇyamutpādya kṛtam | evamutpādyānāmutpādakakṛtamiti parasparalakṣaṇatvam | varṇaḥ śvetādi tu(stu) suspaṣṭaṃ vi(śeṣa) lakṣaṇādi | evaṃ nidarśanaṃ tu śṛṅgāro nāmetyādinā vibhāvādiviśeṣasaṃyogaḥ | utpattilakṣaṇā(ṇe) hyanyonyāśrayaśraṅkā varṇadevatayostvāgamānuviddhatvamiti sphuṭaṃ niścayadarśanopāyatvamutpattyādīnāṃ na saṃbhavati | vibhāvādiviśeṣasaṃyogastu tadvailakṣaṇyānnidarśanamityuktam | (38)</p>

<p>tatrotpattiṃ tāvadāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.38.1">teṣāmi</ref>tyādinā | teṣāṃ rasānāmutpattau hetavaḥ sūcakāścatvāraḥ | rasānāmutpādyotpādakaprakāro yāvān sambhavati sa caturbhireva sūcita iti yāvat | tathā hi—<app><rdg wit="#VR">tadābhāsatve</rdg></app>tadābhāsatvena tadanukārarupatayā hetutvaṃ śṛṅgāreṇa sūcitam | yato vibhāvābhāsādanubhāvābhāsādvyabhicāryābhāsādratyābhāse pratīte carvaṇābhāsasāraḥ śṛṅgārābhāsaḥ | kāmanā abhilāṣamātrarūpā hi ratiratra vyabhicāribhāvo na sthāyī | tasya sa tu<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">सा तु</foreign> in place of <foreign xml:lang="sa-Latn">तस्य स तु</foreign> - Lan</p></note></app> sthāyikalpatvenābhāti | tadvaśādvibhāvādyābhāsatā | ataśca sthāyyābhāsatvaṃ rateḥ | yato rāvaṇasya sītā dviṣṭā mayyupekṣikā veti hṛdayaṃ naiva<app><note xml:lang="en"><p>H.Ms. <foreign xml:lang="sa-Latn">नैवं</foreign></p></note></app> spṛśatīti | tatsparśe hyābhimāno<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">अभिलाषो</foreign> in Place of <foreign xml:lang="sa-Latn">अभिमानो</foreign> - Kan</p></note></app> ’syāpi līyetaiva<app><note xml:lang="en"><p>KA, Kan</p></note></app> | ‘mayīyamanuraktā’ iti<app><rdg wit="#म #भ">ktetimatiśca yohyayanvayayonikāmṛjumoha</rdg><rdg wit="#Kan">matiścābhāsatvayoniḥ</rdg></app> tu niścayo hyānupayogī | kāmajamohasāratvāt | śuktau rūpyābhāsavat | yadyapi—
<quote><lg>
  <l>
    “dūrākarṣaṇamohamantra iva me tannāmni yāte śrutiṃ<lb type="pada"/>
    (cetaḥ kālakalāmapi prasahate nāvasthitiṃ tāṃ vinā|
  </l>
  <l>
    etairākulitasya vikṣatarateraṅgairanaṅgāturaiḥ<lb type="pada"/>
    sampadyeta kathaṃ tadāptisukhamityetanna vedmi sphuṭam ||”)
  </l>
</lg></quote>
<pb n="290"/>ityādau rāvaṇavākye<app><rdg wit="#म #भ">kāvye</rdg></app> tāvati ratyābhāsataiva | na tu hāsaḥ sphurati | tathāpi <app><note xml:lang="en"><p>VR's emendation <foreign xml:lang="sa-Latn">सीतालक्षणो विभावः</foreign></p></note></app>sītāvibhāvala(vila)kṣaṇaṃ rāvaṇavayaḥprakṛtiviruddhaśca cintādainyamohādikavyabhicārigaṇama(ṇo ’)-śrupātaparidevitādi cānubhāvajātamanaucityāttadābhāsarūpaṃ<app><rdg wit="#HMs">rūpamasaddhāsya</rdg></app> saddhāsyavibhāvarūpam | tadvakṣyate—vikṛtaparaveṣālaṅkāretyādi | evaṃ tadābhāsatayā(tāyāḥ) prakāraḥ śṛṅgāreṇa sūcitaḥ | tena karuṇādyābhāseṣvapi hāsyatvaṃ sarveṣu mantavyam | anaucityapravṛttikṛtameva hi hāsyavibhāvatvam | taccā(trā)naucityaṃ sarvarasānāṃ vibhāvānubhāvādau sambhāvyate | tena vyabhicāriṇāmapyeṣaiva vārtā | ata eva saṃvitsatattvanipuṇaiścicarantanai rasabhāvatadābhāsavyavahārastatra tatra kriyate | amokṣahetāvapi tadābhāsatāyāṃ<app><note xml:lang="en"><p>KLV Comments <foreign xml:lang="sa-Latn">‘तदाभासतायाम्’ इति । मोक्षविभावाभासतायाम् । ‘प्रहसन’ इति ।  प्रहसनरूपकेण हि राजपुत्रादीनां सर्वपुरुषार्थेषु अनौचित्यत्यागविषया व्युत्पत्तिराधीयत इत्यर्थः । </foreign> VR and RK read: <foreign xml:lang="sa-Latn">प्रहसनरूपस्य</foreign></p></note></app> śāntābhāso hāsya eva| prahasanarūpakeṇa anau(svānau) cityatyāgaḥ sarvapuruṣārtheṣu vyutpādyaḥ(rājaputrādīnām ?)| etacca lakṣaṇe vakṣyate | tatra hāsyābhāso yathā ’smatpitṛvyasya <persName key="#Vāmanagupta">vāmanaguptasya</persName> |
<quote><lg>
  <l>
    “lokottarāṇi caritāni na loka eṣa<lb type="pada"/>
    sammanyate yadi kimaṅgaṃ vadāma nāma |
  </l>
  <l>
    yattvatra<app><note xml:lang="en"><p>H.Ms.</p></note></app> hāsamukharatvamamuṣya tena<lb type="pada"/>
    pārśvopapīḍamiha ko na vijāhasīti<app><rdg wit="#भ">kenāpi jahāsīti</rdg></app> ||”
  </l>
</lg></quote>
evaṃ yo yasya na bandhustacchoke karuṇo ’pi hāsya eveti sarvatra yojyam | etadevodāharaṇam | evamanyattenānumeyamiti muninā yathāgrahaṇaṃ kṛtam |</p>

<p>yadīyaphalānantaraṃ dvitīyaraso ’vaśyaṃbhāvī tasyodāharaṇaṃ raudraḥ| raudrasya hi phalaṃ vadhabandhādi | tadvibhāvakenāvaśyaṃ karuṇena bhāvyam | yathā <title key="#VeSaṃ">veṇīsaṃhāre</title>—
<quote><lg>
  <l>
    “adyaivāvāṃ raṇamupagatau tātamambāṃ ca dṛṣṭvā<lb type="pada"/>
    ghrātastābhyāṃ śirasi vinato ’haṃ ca duśśāsanaśca |
  </l>
  <l>
    tasminbāle prasabhamariṇā prāpite tāmavasthāṃ<lb type="pada"/>
    pitroḥ pārśva vyapagataghṛṇaḥ kiṃ nu vakṣyāmi gatvā ||”
  </l>
</lg></quote> 
evaṃ raudranantaraṃ niyamena bhayānakaḥ| śṛṅgārānantaraṃ niyamena karuṇaṃ(ṇaḥ) | vyāpriyate tvasau tajjanmani yathā <title key="#TāVaRā">tāpasavatsarāje</title> vāsavadattādāhādvatsarājasya | nanu tatrā(tra)rateravi(tervi)cchedādbandhutākṛtaḥ śokaḥ| naitat | karuṇotpattikāle ’pi hi krodhasya viccheda eva |</p>

<p>yadāha <quote>‘nirvāṇavairadahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍutanayāḥ|’</quote> <ref cRef="VeSaṃ.1.7">(veṇī. a-1-7)</ref> iti | na ca bandhumā(tāmā)traṃ hetuḥ | evaṃ hi sati—
<pb n="291"/><quote><lg>
  <l>
    (‘utkampinī bhayapariskhalitāṃśukāntā)<lb type="pada"/>
    te locane pratidiśaṃ vidhure kṣipantī |
  </l>
  <l>
    (krūreṇa dāruṇatayā sahasaiva dagdhā<lb type="pada"/>
    dhūmānvitena dahanena na vīkṣitā ’si ||’)
  </l>
</lg></quote> <ref cRef="TāVaRā.2.16">(tāpasavatsarāje 2-16)</ref>
ityādau te iti prāṇabhūtaṃ (padaṃ) nirupayogatāṃ gamitaṃ syāt | ratipralāpeṣu ca śṛṅgāra eva karuṇasya jīvitam—
<quote><lg>
  <l>‘hṛdaye vasasīti (matpriyaṃ yadavocastadavaimi kaitavam |</l>
  <l>upacārapadaṃ na cedidaṃ tvamanaṅgaḥ kathamakṣatā ratiḥ ||’ </l>
</lg></quote> <ref cRef="KuSaṃ.4.9">(kumāra. 4-9)</ref>
ityādyuktiṣu |</p>

<p>evaṃ vīrādbhayānakotpattiḥ | yathā <quote>‘karṇasyātmajamagrataḥ śamayato bhītaṃ jagat phālgunāt’</quote> <ref cRef="VeSaṃ.5.5">(veṇī.5.5)</ref> </p>

<p>yattvatra śrī<persName key="#Śaṅkuka">śaṅkuke</persName>noktam—nātrotsāhasya vyāpāra iti | tadasat | evaṃ hi nirviṣaya evotsāhaḥ syāt | kartavyānanusandhānāt | yuddhavīre ca paraparājaya<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">जनयिता</foreign> instead of <foreign xml:lang="sa-Latn">जनितः</foreign> Kan.</p></note></app>janitaḥ pratāpāparaparyāyaḥ śatruhṛdayadāhadāyī tadvanitādiṣu bhayānaka eva jīvitam | yathā—
<quote><lg>
  <l>‘sa pātu vo yasya hatāvaśestattulyavarṇāñjanarañjiteṣu |</l>
  <l><app><rdg wit="#म #भ">śrṛṅgārasākṣyaiva</rdg><note xml:lang="en"><p>VR reads: <foreign xml:lang="sa-Latn">श्रृङ्गारसाह्येऽपि च । </foreign></p></note></app>lāvaṇyayukteṣvapi vitrasanti daityāḥ svakāntānayanotpaleṣu ||’</l>
</lg></quote>
niyamena tu bhavatīti vaktavyam | niyamaścakāreṇokto raudrādityānantaryasūcakapañcamyanantaraṃ prayuktena |</p>

<p>yastu raso rasāntaraṃ phalatvenābhisandhāya pravartate rasyodāharaṇaṃ vīraḥ | mahāpuruṣotsāho hi jagadvisyayaphalābhisandhānenaiva |</p>

<p>yathā—<quote>‘dordaṇḍāñcitacandraśekharadhanurdaṇḍāvabhaṅgodyata’</quote> <ref cRef="MaVīCa.2.54">(mahāvīra 2-54)</ref> ityādi | raudrastu paravināśanaṃ phalatvenābhisandhāya pravartate na karuṇāmiti śe(viśe)ṣaḥ | vidūṣakahāsastu nāyikāhāsaṃ phalatvenābhisandhatta iti mantavyam |</p>

<p>yastu rasastulyavibhā<app><rdg wit="#भ">lyabhāva</rdg></app>vatvānniyamena rasāntaraṃ hi paramākṣipati tasyodāharaṇaṃ bībhatsaḥ | tasya hi ye vibhāvā<app><rdg wit="#भ">hi vibhā</rdg></app> rudhiraprabhṛtayaste ’vaśyaṃ bhayahetavaḥ | tathā tadavya<app><rdg wit="#म">tathā na ta</rdg></app>bhicāriṇo maraṇamohāpasmārādyāḥ | tadanubhāvāstu mukhavikūṇanādayaḥ |</p>

<p>yathā <title key="#VeSaṃ">veṇīsaṃhāre—</title>
<quote><p>‘saṃstabhyantāṃ nihataduśśāsanapītaśeṣaśoṇitapī(tasnapi)tabībhatsavṛkodaradarśanavaiklavyaskhalitapraharaṇāni raṇādvidravanti balāni’</p></quote> iti <ref cRef="VeSaṃ.4">(veṇī.4)</ref></p>

<p><pb n="292"/>eva tadābhāsataddvā(<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>tadanu)reṇa rasāntarākṣepakatve śrṛṅgāra udāharaṇam | tena śrṛṅgārānukṛtirityatra tuśabdo vīpsāyām | dvitīyo hetau | tenaivaṃ yojanā—yā anukṛtiḥ sa hāsyo yataḥ prakīrtitaḥ(ataḥ)<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> evaṃvibhāvako hāsya iti śeṣaḥ | tadyathā śrṛṅgārā <app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>arśa ādyac | śrṛṅgāravatyanukṛtirityarthaḥ |</p>

<p>yattvatra śrṛṅgārādbhutotpatterāśaṅkā <quote>‘dṛśaḥ prathutarīkṛtā’</quote> <ref cRef="Ratnā.2.15">(ratnā2-15)</ref> ityādau (tat) nirmūlameva | <app><rdg wit="#भ">yena hi</rdg></app>udayane hi śrṛṅgāraḥ | brahmaṇi vismayasambhāvanā | sā ca na tātkālikatvena nottarakālikatvena | kintu pūrvatarameveti na kiñcidetat |</p>

<p>paraspara(ramparā)phalatvena rasāntarākṣepe<app><rdg wit="#भ">rāpekṣayā</rdg></app> raudra udāharaṇam | raudrasya yatkarma phalātmakaṃ vadhādi cakārāttasya yatkarma phalarūpaṃ sa eva karaṇaḥ | evakāreṇātyantavyavahitāṃ paramparāṃ parākaroti | (40)</p>

<p>samanantaraphalatvena rasāntarākṣepe <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.41">vīrasyāpi</ref><app><rdg wit="#म">pepīti</rdg><note xml:lang="en"><p>VR's emendation accepted.</p></note></app> udāharaṇam | cassanniyoge vīrasya samyaṅganikaṭaṃ yatphalaṃ so ’dbhutaḥ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.41">pari</ref>taḥ<app><rdg wit="#म #भ">viparītaḥ</rdg></app> samantādyā <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.41">kīrtiḥ</ref> yaśaḥ pratāparūpā tato hetoḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.41">api</ref>śabdācchṛṅgāro ’pi vīrasyānantaraṃ phalaṃ draupadīsvayaṃvarādau | sahabhāvena rasāntarākṣepe bībhatsa udāharaṇam |</p>

<p>yadeva <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.41">bībhatsa</ref>sya <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.41">darśanaṃ</ref> vibhāvādirūpaṃ sa eva bhayānakaḥ | tadvibhāvatvādupacārasya | sahabhāvapratītaḥ(tiḥ) phalam | tameva <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.41">ca</ref>śabdo dyotayati | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.41">tuḥ</ref> pūrvato<app><rdg wit="#भ">pūrvapakṣamāha</rdg></app> viśeṣamāha | ayameva cākṣepaprakāśaścaturdhaiva<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> saṃbhāvyate na tvadhika iti | sā <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">स त्वस्यासन्नत्वेनोक्तः</foreign> in Place of <foreign xml:lang="sa-Latn">सा त्वस्यापि सन्न नोक्तः</foreign>- Kan.</p></note></app>tvasyāpi sanna noktaḥ | ye cātrotpattihetava uktāste yathā svayaṃ puruṣārthacatuṣkavyāptāḥ | taddhi tatsaundaryatiśayajananarūpam | rañjakā bhā(hā)sādayastadanugāmitvena rūpakeṣu nibandhanīyāḥ |</p>

<p>etāvanta eva ca rasā ityuktaṃ pūrvam | tenānantye ’pi pārṣadaprasiddhyaitāvatāṃ prayojyatvamiti <persName key="#Lollaṭa">yaddhaṭṭalollaṭena</persName> nirūpitaṃ tadavalepenāparā<app><rdg wit="#म">panāparā</rdg></app>mṛśyetyalam | (41)</p>

<p>varṇābhidhānaṃ pūjādau dhyāna upayogi | mukharāge ’pītyanye | <quote>svacchapītau śamādbhutāvi</quote>ti śāntavādināṃ pāṭhaḥ | tattadrasasiddhau sā sā devatā pūjyeti devatānirūpaṇam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.44">viṣṇuḥ</ref> kāmadevaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.44">pramathā</ref> bhagavato gaṇāḥ krīḍāparāḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.44">rudra</ref>strailokyasaṃhārakartā | ata eva codayatīti niya(ca yamayatīti <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.44">ya)mena</ref> vadhādike<pb n="293"/>sampādite karuṇaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45">mahākālo</ref> ’dhidaivatamiti śeṣaḥ | sa hi tadvibhāvaṃ kaṅkālaṃ śmaśānādi sevate | mahendrastrailokyarājaḥ | brahmā acintyādbhutasraṣṭā | (45)</p>

<p><quote>‘buddhaḥ śānte ’bjajo ’dbhute’</quote> iti śāntavādinaḥ kecitpaṭhanti | buddho jinaḥ paropakāraikaparaḥ prabuddho vā | tatrotpattilakṣaṇamanyonyāśrayatvānna niścayakāri |
varṇadaivatātmakamapyāgamasiddhatvādityekapraghaṭṭakenopasaṃhara<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.1">tyevami</ref>tyādinā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.1">eteṣāmi</ref>ti sarveṣāmityarthaḥ |</p>

<p>atha viśeṣalakṣaṇāni vaktumāsūtraya<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">tīdānī</ref>mityādinā | viśeṣalakṣaṇaṃ sajātīyādvyavacchedakam | na vijātīyādvyavacchedaṃ vinā sajātīyatvam | na cāsau sāmānyalakṣaṇaṃ vineti <app><rdg wit="#म #भ">nanu pṛṣṭhe</rdg></app>tatpṛṣṭhe viśeṣalakṣaṇamiti darśayituṃ sāmānyalakṣaṇamanuvada<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">tyanubhāve</ref>tyādinā | lakṣaṇāni caṃ tāni nidarśanāni ca viśeṣātmakāni | tena pratyekaṃ lakṣaṇāviśeṣā ucyanta <pb n="294"/>ityarthaḥ | viśeṣalakṣaṇāni vā sāmānyalakṣaṇasya nidarśanāni | yeṣu sāmānyalakṣaṇaṃ yojyate udāhniyate ca | tadvinā tasyodāhartumaśakyatvāt | cakāro lokottaratayā ’ ’daraṃ sūcayati | ye sthāyino bhāvā loke cittavṛttyātmāno bahuprakārapariśramaprasavanibandhanakartavyatāprabandhābhidhāyinastānapi nāma rasatvaṃ viśrāntyekāyatanatvepadeśadiśā neṣyāmaḥ | vibhāvān yathāyogamupaharaddhiḥ kavinaṭairhi rasatāṃ nīyante | yadāha—
<quote><lg>
  <l>
    “yā vyāpāravatī rasānrasayituṃ kācitkavīnāṃ navā<lb type="pada"/>
    (dṛṣṭiryā pariniṣṭhitārthaviṣayonmeṣā ca vaipaścitī |
  </l>
  <l>
    te dve apyavalambya viśvamaniśaṃ nirvarṇayanto vayaṃ<lb type="pada"/>
    śrāntā naiva ca labdhamabdhiśayana tvadbhiktitulyaṃ sukham ||)” iti |
  </l>
</lg></quote>
<ref cRef="Dhvanyā.3.43">(dhvanyā. 3.43)</ref></p>

<p>naṭānāṃ tu tadupajīvitatvānna navā dṛkpaśyati na rasayatyato naveti | tasmādrasanopayogivibhāvādyaucityamasmābhirupadiśadbhiḥ sthāyino rasatāṃ nītā bhavantītyanena lakṣaṇarūpasya phalaṃ darśayati<app><note xml:lang="en"><p>(From here up to <foreign xml:lang="sa-Latn">दर्शयति</foreign> in Dāśarathī's Locana-Vyākhyā Madras MS.)</p></note></app> |</p><!-- NB There is no footnote marker for 1 in the text; I put this here because darśayati is the only point of correspondence !-->

<ab type="heading">(atha śrṛṅgārarasaprakaraṇam) |</ab>

<p>tatra kāmasya phalatvādaśeṣahṛdayasaṃvāditvācca tatpradhānaṃ śṛṅgāraṃ lakṣayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">tatretyādinojjvalaveṣātmaka</ref> ityantena sūtreṇa | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">tatreti</ref> kramanirdhāraṇe | evaṃ satītyarthe vā | etatsūtrabhāṣyeṇa vyaktam | yallakṣyapadaṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">nāmeti</ref> | vyācaṣṭe <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">yatkiñcidityā</ref>dinā | <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">वस्त्रभूषणादिमण्डितः श्रृङ्गारः</foreign> instead of this sentence-Kan.</p></note></app>hastapṛṣṭhatādi(hārādi)maṇḍitaḥ śṛṅgāra<app><rdg wit="#म">rastena sūcīmadhyā</rdg></app>vān | tena śucimedhyādyupamīyate | tenojjvalaveṣātmake śṛṅgāraśabdaḥ | na cātiprasaṅgaḥ | āptopadeśasya niyāmakatvāditi <name>cirantanāḥ</name> | tadanupapannam | upamānopameyayorviśeṣaviṣayavibhāgānavabhāsāttathā |</p>

<p>tasmādayamatrārthaḥ | ratirevāsvādyamāno mukhyaḥ śṛṅgāraḥ | ratimāsvādayadbhistadbahumānaparaḥ śṛṅgārītyucyate | <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">यस्तु अर्जनादिपर एव स न्यसतीति</foreign> instead of this sentence-Kan.</p></note></app>yastu sajjanādipa(diḥapa)ra eva tadyūsanitā (tu vyasanī) | sā rasanāsvādadaśā loke bhavantyapi na ciramavatiṣṭhe | tadāsvāde copayogi yathāsvavibhāvādi <pb n="295"/>tathā śāstra(strā)niṣiddhamajugupsitaṃ saṃsphuṭaṃ(yat sphuṭaṃ)manoharaṃ ca tadupacārācchṛṅgāraśabdavācyam | tadāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">upamīyate</ref> | tadupayogitayā tathā mīyate lakṣyata iti yāvat |</p>

<p>kva ya(ta)theti darśayati-yastāvaditi | tāvadgrahaṇenāvadhāraṇavācinā śṛṅgāravācyo mukhyo ’rthastatra nāstīti darśayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">sa śṛṅgāravāniti</ref> | tadanu(du)jjvalaveṣe śṛṅgāraśabda upacarita ityāha | nanu mukhyatayā ratyāsvāde śṛṅgāraśabdasya pravṛttau kiṃ nibandhanamityāśaṅkyāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">yathā</ref> cetyādi | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">gotraṃ</ref> pitṛsantānādi | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">kulaṃ</ref> mātṛsantānaṃ sūcayati | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">ācāro</ref> vyavahāraḥ | tata utpannāni loke prarụ̄dhāni | mūle tu na | ādyā<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">ptopadeśena</ref> nāmakaraṇalakṣaṇena samayena <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">siddhāni</ref> |  <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">puṃsāmiti</ref> manuṣyajāternarāṇāṃ nārīṇāṃ ca | narāṇāṃ hi pitṛsantānānusāri nāma viṣṇuśarmetyādi | strīṇāṃ tu mātṛvaṃśānusāri kanakaprabhā candraprabheti | evaṃ rasādīnāṃ tacchāstravedivṛddhavyavahārato nirụ̄dhāni prāktanabrahmādyāptapraṇītāni nāmāni |</p>

<p>tadevopasaṃharati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">evaṃ</ref> śrṛṅgāro rasaḥ | sa <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">ācāra</ref>vyavahārālloke ’pi <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">siddhaḥ</ref> | kuto hetoḥ | hṛdyādiveṣātmakatvāt | etaduktaṃ bhavati—pratiśāstrasamayānusāriṇo ’pi śabdāstadvṛddhavyavahāraparamparayā loke prasiddhā upacārato ’nyatrāpi vyavahniyante | yathā—<quote>‘sāṅkhyapuruṣo ’yaṃ na kiñcitkaroti’</quote> | <quote>‘pūrvaraṅgo ’tra tena me viracitaḥ’</quote> | <quote>‘atra mahata(ttā)nyonyamasya’</quote><app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app> iti | tadvadamī śṛṅgārādiśabdā ihaiva viṣaye raseṣu mukhyāḥ | loke tu (<hi rend="bold">aupacārikāḥ</hi>)<app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app> sāṅkhyapuruṣādiśabdavat |</p>

<p>yastu<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">श्रृङ्गाशब्दान्मत्वर्थीयेन</foreign>-Kan.</p></note></app> śṛṅgāraśabdasyā<app><rdg wit="#म">śabdānmīyena vyutpatti</rdg><rdg wit="#भ">śabdamanvanmīyena</rdg></app>nmīyena(sya matvarthīyena) vyutpattimāha tasya rūpamiti vismṛtam | ārakān hi pratya<app><rdg wit="#भ #म">ārakāṃgipratyayo ’da ārabdhaḥ</rdg></app>yo ’ta ārabdhaḥ | (<quote>‘śṛṅgavṛndābhyāmārakan’</quote>) <ref cRef="Vārtika.5.2.121">(vārtika. 5.2-121)</ref> vṛndāraka iti yathā | ata evoṇādiṣu nipātito ’yaṃ śabdaḥ | <ref cRef="Śṛṅgārabhṛṅgārau">(śṛṅgārabhṛṅgārau. u.su.)</ref> |</p>

<p><pb n="296"/>yastu pṛthagbhāvena gotrādināmāni vyācaṣṭe <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">व्यावर्त्यभावात्</foreign> Kan.</p></note></app>vyāvartyābhāvāt <app><rdg>tadīkṣitāni</rdg></app>tattadīkṣitāni | tasya prakṛte na kiñcidiyamu(dapyu)payujyate | na ca gotrācārotpanne nāmani niyāmaka āptopadeśo loke ityāstāmetat |</p>

<p>atha ratiḥ sthāyiti sūtrabhāgaṃ bhāṣyeṇa spaṣṭayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.2">sa cetyā</ref>dinā | strīpuruṣaśabdena parasparābhilāṣasaṃbhoga<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">लक्षणा लौकिक्यस्येयं स्त्रीति रति ... भवति ।</foreign> Kan.</p></note></app>lakṣaṇayā laukikyā <quote>‘asyeyaṃ strī’</quote> iti yā (dhiyā) | tenābhilāṣamātrasārāyāḥ kāmāvasthānuvartinyā vyabhicāri<app><rdg wit="#म #भ">ritarūpāṇīti</rdg></app>rūpāṇiti yā <app><rdg wit="#म #भ">yāpi vila</rdg></app>vilakṣaṇaiva iyaṃ sthāyirūpā prārambhādiphalaprāptiparyantā vyāpinī paripūrṇasukhaikaphalā ratiśa(ru)ktā bhavati heturasya |</p>

<p>kavirhi laukikarativāsanānuviddhastathā vibhāvādīnāharati nāṭyaṃ cā(naṭaścā)nubhāvān yathā ratyāsvādaḥ śrṛṅgāro bhavatīti | āsvādayiturapi prākkakṣyāyāṃ ratyavagama<app><rdg wit="#म">ratyaṅga</rdg></app> upayogītyuktaṃ prāk |</p>

<p>etaduktaṃ bhavati—ratikrīḍāsārdha ca (ratiḥ krīḍā | sā ca) paramārthataḥ kāminoreva | tatraiva sukhasya dhārāviśrānteḥ | aparasya tu mālyādiviṣayasaundaryasya <app><rdg wit="#म">tadvinā</rdg></app>kavinā kṛtasya saṃkalpatvāt | savaṃdenādvitayānyonyanimajjanātmakamīlanākhyo hi paramo bhogaḥ | saṃvida eva pradhānatvāt | anyatra tu jaḍasya bhogyatvāt |</p>

<p>ata evāha—<quote>‘śvāsāyāsaviḍambanaiva vapuṣi prāṇāḥ punarjānakī’</quote> iti | ata eva yatkaiścidacodyata—raterādhārabhedena bhedātkathameko rasa iti, tadanabhijñatayā | ekaiva hyasau tāvatī ratiḥ | yatrānyonyasaṃvidā <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">एव</foreign> in place of <foreign xml:lang="sa-Latn">एक</foreign>- Kan.</p></note></app>ekaviyogo na bhavati | ata evottamayuvaprakṛtiḥ | uttamaścottamā cottamau | evaṃ yuvānau | tatrottamayuvaśabdena tatsaṃviducyate | na tu kāyaḥ | caitanyasyaiva hi paramārthata uttamayuvatvaṃ viśeṣaḥ | sa (sā) cāvasthāvān tatra tatra (sthā yatra tatra) vyavahārasya (saṃ)bhūtatvāt tatprakṛtiḥ | sā saṃvidāsvādayogyatvāt śṛṅgārarasībhavatīti | anuttamatve tu (na) dāṛdhyamayuktve ceti na sā ratisaṃvit | viyogasya saṃbhāvanāt | aviyuktasaṃvitprāṇastu śṛṅgāraḥ | yathā—
<quote><lg>
  <l>“vārisiṇiccarihiadi hilaggaṇāhukaṃhaviekva |</l>
  <l>huhimuḷajaḷamaraṇimaaḷahutītihavipassi || ”</l>
</lg></quote>
iti<app><note><p>asphuṭeyaṃ gāthā</p></note></app> |</p>

<p>vyākhyātā(taḥ) parasparaṃ jīvitasarvasvābhimānarūpā(paḥ) | veṣayati vyāpayati <pb n="297"/>cittavṛttimanyatra jñāpanayā saṃkramayatīti veṣo vibhāvānubhāvātmā | veṣayati(nti) vyāpnuvanti sthāyinamiti vyabhicāriṇaḥ | te cojjvalā utkṛṣṭā yasmiṃstathābhūta ātmā yasyeti |</p>

<p>sūtre saṃkṣipya yadvibhāvādi nirūpitaṃ tadvibhāgena vyākhyeyamityāśayena śṛṅgārasyāvasthābhedamāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">tasya dve</ref> ityādinā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">adhiṣṭhāne</ref> avasthe ityarthaḥ | adhiṣṭhīyate ’vasthātra(trā) śṛṅgārarūpeṇa | tena na<app><note xml:lang="en"><p>KA, ND</p></note></app> śṛṅgārasyemau bhedau | gotvasyeva śābaleyatvābāhuleyatve | api tu taddaśādvaye ’pyanuyāyinī yā ratirāsthābandhātmi<app><rdg wit="#RK">.svādanā.</rdg></app>kā tasyāścāsvādyamānaṃ rūpaṃ śṛṅgāraḥ | yadāhu—
<quote><lg>
  <l>
    “(etasmānmāṃ kuśalinamabhijñānadānādviditvā<lb type="pada"/>
    mā kaulīnādasitanayane mayyāviśvāsinī bhūḥ |)
  </l>
  <l>
    snehānāhuḥ kimapi virahahrāsinaste ’pyabhogā-<lb type="pada"/>
    diṣṭe vastunyupacitarasāḥ premarāśībhavanti” || iti ||
  </l>
</lg></quote> <ref cRef="Megha.2.45">(megha. 2.45)</ref>
ata eva sambhoge vipralambhasambhāvanābhīrutvaṃ vipralambhe ’pi sambhogamano<app><rdg wit="#म">madhyānuve</rdg></app>rājyā(rathā)nuvedha iti iyacchṛṅgārasya vapuḥ | abhilāṣerṣyāpravāsādidaśāstvatraivāntarbhūtāḥ satyāmāsthābandhātmikāyāṃ ratau | tena sambhogaśṛṅgāra ityādivyapadeśo ’bhoge ’pyupacārāt | ata etaddaśādvayamelana eva satyataḥ sātiśayacamatkāraḥ | yathā—
<quote><lg>
  <l>
    “kasmin śayane parāṅmukhatayā vītottaraṃ tāmyato-<lb type="pada"/>
    ranyonyaṃ hṛdayasthite ’pyanunaye saṃrakṣatorgauravam |
  </l>
  <l>
    dampatyoḥ śanakairapāṅgavalanānmiśrībhavaccakṣuṣo-<lb type="pada"/>
    rbhagno mānakaliḥ sahāsarabhasavyāsaktakaṇṭhagraham || ”
  </l>
</lg></quote> <ref cRef="Amaru.23">(amaruka-23.)</ref>
tatra hīrṣyāvipralambhasambhogamelanātmikaivaikaprāṇībhūtobhayagatavibhāvānubhāvavyabhicārikṛtā sātiśayā rasā<app><rdg wit="#म #भ #HMs">rasavibhaktṛbhistena nayanayośco</rdg></app>nubhūtiḥ | tena <app><note xml:lang="en"><p>H.Ms.</p></note></app>yaccoditaṃ <persName key="#Śaṅkuka">śrīśaṅkukena</persName> purūravasa unmāde vatsarājasya tāpasatve cānujjvalaveṣatvaṃ (kathaṃ) vipralambhaśṛṅgāre ’pi (iti) tadanavakāśameva | bhogasya <pb n="298"/>rasatvābhāvāt snānādyavasthānamiva | yattvatrottaraṃ tāvaddataṃ<app><rdg wit="#म">tāvattaṭasthairyadu</rdg><rdg wit="#भ">tāvaddantasthairyādu</rdg></app> sthairyādujjvalaveṣābhāve ’pi ratimuttamā na vijahatīti tadyakṣabhāṣitam | prakṛtacodyāparihārāt |</p>

<p>na hi(nu) coditamanujjvalaveṣe kathaṃ śṛṅgāra iti | tadevāstu codyamiti cet—na vacanasyātibhāro ’sti | na tu muninaivamuktaṃ satyujjvalaveṣe śṛṅgāra iti | <app><note xml:lang="en"><p>H.Ms.</p></note></app>api tu viparyaya ityāstāmetat |</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">tatreti</ref> | dvayoravasthayormadhye sambhogāvasthā tāvaducyate | tatreha vastutaḥ strīpuṃsau
parasparaṃ vibhāvau | tayoruttamatve copayogīni ṛtvādīni | uttamasyānavasare ratyabhāvāt | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">ṛtu</ref>rvasantādiḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">mālyaṃ</ref> kusumādi | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">anulepanaṃ</ref> samālambhanaṃ yadyatkāmasyoddīpakam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">alaṅkāraḥ</ref> kaṭakādiḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">iṣṭajanaḥ</ref> vidūṣakādiḥ | etadubhayamuttatvasūcakam | yadāha—
<quote><lg>
  <l>‘asamāptajigīṣasya strīcintā kā manasvinaḥ |</l>
  <l>anākramya jagatkṛtsnaṃ kiṃ sandhyāṃ bhajate raviḥ ||’ iti ||</l>
</lg></quote> <ref cRef="RāTa.4.442">(rāja. tara. 4. 442.)</ref>
<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">viṣayā</ref> gītādayaḥ | tadantarbhūtamapi mālyādi prādhānyātpṛthaguktam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">varabhavanaṃ</ref> irmyādi | etaddeśaviśeṣopalakṣaṇam | eṣā<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">mupabhogaḥ</ref> | upavanasyodyānasyānubhavanaṃ śravaṇaṃ vā pa(va)rabhavanasthasyāpi | etatsaṅkalpāderapyupalakṣaṇam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">krīḍā</ref> jalāvagāhanādikā | līlā iṣṭa<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>janasyānukṛtiḥ | anu(ādi)grahaṇādanyadapi hṛdyaṃ haṃsayugalakacitrapustadarśanādi | etacca samastameva śṛṅgāravibhāvatvena mantavyam | yāvānkaścidayaṃ viṣayasambhāro hṛdyatamastatpūrṇatāyāṃ satyāmuttamasya ratyudayaḥ | ata eva <title key="#Ratnā">ratnāvalyāṃ</title> harmyavarṇanamudyānagamanaṃ kāmadevapūjā vasanta ityādi sarvamevātra saṃgṛhītaṃ <quote>‘rājyaṃ nirjitaśatru yogyasacive nyastaḥ’</quote> ityādinā | evañca sarva eva samudito vibhāva iti kālpanikamālambanavibhāva uddīpanavibhāva iti | ata eva muninā nāyaṃ kvacidvibhāga uktaḥ sūcito vā | yuktañcaitat | yathaikatraiva rūpake udyānartumālyādīnāṃ sarveṣāṃ darśanādeko rasaḥ syāt | vibhāvābhedāt |</p>

<p>nanu prathamaṃ (prama<app><rdg wit="#म #भ">pramāṇamātra</rdg></app>dāmātra)darśane nodyanabhavanādisambhavaḥ | ka evamāha? aiśvaryapūrṇasya hi tāvadātmīyasamṛddhisambhārasaṃskārānava(rāva)gamāt pūrṇataiva vibhāvavargasya | tatpradhānaṃ hi rūpakaṃ tatra tatrodāharaṇam | tena pṛthakpṛthagudāharaṇa<app><rdg wit="#भ">raṇamanu</rdg></app>dānamanupapannam |</p>

<p>yā tu muktakādau pṛthaktayā bhāve ’pi rasasaṃvit <app><note xml:lang="en"><p>H.Ms.</p></note></app>tāpasastatrānusandhānāccamatkāra iti | <app><rdg>yastvanu</rdg></app>ityāṃstvanuttamādiviṣaye ’paripūrṇoddīpanatve na camatkāro dṛśyate—<pb n="299"/>
yathā hi 
<quote><lg>
  <l><app><note xml:lang="en"><p>VMK</p></note></app>“dīvaḍi taillu nāhi palu drammi gamiṭṭhā |</l>
  <l>lāvaṇṇujjalaḍgu ghari ̣dhoplu païṭṭhā ||”<note type="chāyā"><p>chāyā —
  <quote><lg>
    <l>dīpake tailaṃ nāsti palaṃ drammaṃ gaveṣitam |</l>
    <l>lāvaṇyojjvalāṅgo gṛhe priyatamaḥ praviṣṭaḥ ||</l>
  </lg></quote> iti</p></note></l>
</lg></quote>
tathā 
<quote><lg>
  <l>“māsapasūaṃ chammāsagabbhiṇiṃ ekkadiahajariaṃ ca |</l>
  <l>raṃguttiṇṇaṃ ca piaṃ puttaa kāmaṃtao hohi ||”<app><note xml:lang="en"><p>Gāthāsaptaśatī III.59, cf. Vol III p. 208; Corrected there by VMK</p></note></app><note type="chāyā"><p>chāyā — 
  <quote><lg>
    <l>māsaprasūtāṃ ṣaṇmāsagarbhiṇīmekadivasajvaritāṃ ca |</l>
    <l>raṅgotīrṇā ca priyāṃ putraka kāmayamāno bhava ||</l>
  </lg></quote></p></note></l>
</lg></quote>
ityādi (?)| tatraikāṅgasya saubhāgyasya pradhānyāccamatkārodaya iti tātparyam | na tu tadabhāvakṛtā camatkṛtiḥ<app><rdg wit="#भ #न">tu tadā bhavatu nāma camatkṛtiḥ</rdg></app> |</p>
<p>etaiḥ kavinopanibaddhairnaṭena ca sākṣātkārakalpatāmānītaiḥ samyagityavighnabhogātmakasambhogo rasa utpadyate jhaṭityeva | na hi gamanakriyāvat paryante rasanākriyā niṣpadyate | api tu prathama evāvasare | sa ca vibhāvasākṣātkārātmaka eva | tasya tu prathamakakṣyāyāmeva rasanāgocaratvābhimatasya nayanacāturyādibhī rasai(so) rasanādyābhimukhyaṃ nīyate | ata eva te ’bhinayā anubhāvaśca | ābhimukhyanayanamanubhāvanaṃ ca | tadrasāsvāde samarthācaraṇamuddīpanam | ata eva tadabhāve vibhāvādivarṇanapradhāne ’pi kāvye na camatkāraḥ | rasanāyāstatrābhāvāt | yathā vindo(kavīndo)<persName key="#Indurāja">rbhaṭṭendurājasya</persName>—
<quote><lg>
  <l>“upaparisaraṃ godāvaryāḥ parityajatādhvagāḥ<lb type="pada"/>
  saraṇimaparo mārgastāvadbhavadbhiravekṣyatām |</l>
  <l>iha hi vihito raktāśokaḥ kayāpi hatāśayā<lb type="pada"/>
  caraṇanalinanyāsodañcannavāṅkurakañcukaḥ ||” iti | </l>
</lg></quote>
evamanyatrāpyupapadyata iti tasyābhinayādira(di yo) janīyam |</p>

<p>nanu vibhāvānāṃ <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">साधारण्ये कथं नियमनम् ? एवं न हि नाट्ये । इदं चात्र कविप्रयत्नसमर्प्यमाणम्</foreign>- Kan</p></note></app>sādhāraṇyaṃ katham | niyamenaivaṃ<app><rdg wit="#म #भ">kathaṃ niyamameva na hi</rdg></app> hi na nāṭye | iyāṃścātra kaviprayatnasamarpyamāṇaḥ tena tadbhāvātprayojakadharmodrekaprakāśaviśiṣṭasamaba<app><rdg wit="#भ">ṣṭamadbalā</rdg><note xml:lang="en"><p>(<foreign xml:lang="sa-Latn">ष्टत्वबला</foreign>- Kan.)</p></note></app>lātpramukha eva viśeṣaviśrāntatāṃ yāti | tathā <quote>‘hā priye janakarājaputrīti’</quote> <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">इत्येवं-</foreign> Kan.</p></note></app>ityayaṃ śruta eva na rativyatirekeṇa bhāvāntaravibhāvatā śaṅkyā | <quote>‘etena kuṇapaṃ(pe) kāminī’</quote> ityādisambhāvanaṃ pratyuktam |</p>

<p>tatra <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">nayanacāturyā</ref>dinā kāntā dṛṣṭirlakṣyate | yattu bhravormūlasamutkṣepaścaturamiti <ref cRef="NāŚā.8.47">(nā. śā. 8.47)</ref> vakṣyate | <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">तत्-</foreign> Kan.</p></note></app>sabhrūkṣepeṇa coktam—<quote>‘vivartanaṃ kaṭākṣa’</quote> <ref cRef="NāŚā.8.100">(nā. śā. 8-100)</ref> iti tārākarma | evaṃ ca yojanā—nayanānāṃ cāturyeṇa <pb n="300"/>
sabhrūkṣepeṇa kaṭākṣeṇa ca yadyatsañcāraṇaṃ lalitaṃ mantharaṃ madhuraṃ nayanābhirāmaṃ kṛtvā yānyaṅgānāṃ haraṇāni svakartavyakāle lalitāni sukumārābhidheyāni madhurāṇi ca śravaṇasukhakarāṇi yāni vākyānītyupāṅgābhinaya āṅgiko vācikaśca lakṣitaḥ |</p>

<p>ata eva sāmānyābhinayādhyāya<ref cRef="NāŚā.22">(nā.śā. a-22)</ref>vakṣyamāṇāśeṣaceṣṭālaṅkāralābha iti lalitamadhuraśabdau tadarthāvityasat |  <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.3">ādi</ref>grahaṇātsāttviko mukharāgapulakādirgṛhyate | anubhāvakatvena tāṭasthyaparihāraḥ | ābhimukhyanayanena svātmaikaviśrāntiśaṅkānirāsaḥ | evamuttaratrāpi |</p>

<p>evaṃ vibhāvasamaya eva rasanīyasyānubhāvāvasare ’vasthāveśavairasyāspadasya paścādavyabhicāriṇaḥ svāmeva rasanīyatāṃ citrayantaḥ sātiśayaṃ puṣyantīti paścātte nirūpyante—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.4">vyabhicāriṇaścāsyeti</ref> | ālasyaugryajugupsā varjyamānā yebhyaste sarve vyabhicāriṇaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.4">asye</ref>ti daśādvayamayasyetyarthaḥ | jugupsā sthāyinyapīha niṣiddhā nyāyasiddhaṃ<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> sthāyināmapi vyabhicāritvamanujñāpayati | ālasyādi ca svavibhāvapramā<app><note xml:lang="en"><p>H.Ms.</p></note></app>(ma)dādiviṣayameva niṣiddham | tena <quote>‘vapuralasalasadbāhu lakṣmyāḥ’</quote> <ref cRef="VeSaṃ.1.2">(veṇī. 1-2)</ref> iti tathā <quote>‘katicidahāni vapurabhūt kevalamalasekṣaṇaṃ tasyāḥ’</quote> <ref cRef="Vikramo.5.8">(vikra. 5-8)</ref> ityādi na<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> <app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>virūpakaṃ mantavyam | evaṃ prayoge kāvye ca vibhāvādīnāṃ krama <app><rdg wit="#भ">evaṃ</rdg></app>eva samāśrayaṇīyaḥ | utpūrvasya (udbhūtasya) labdhapratiṣṭhatā | tathābhūtasya parivārasaṃghaṭanamiti hi pratītikramaḥ |</p>

<p>nanu nirvedādayaḥ sambhoge na vyabhicāriṇa ityāśaṅkyāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.4">vipralambhakṛtastvi</ref>ti | tuśabdo viśeṣaṃ dyotayati<app><rdg wit="#भ">yatīti yadi vākyai</rdg></app> |</p>

<p>vākyaikavākyatayā duḥkhaprāyanirvedādi muktvā<app><rdg wit="#भ">mukta āla</rdg></app> ālasyādivyatiriktāśca sukhamayā eva dhṛtyādayo ’tra vyabhicāritvena<app><rdg wit="#भ">tvena parasparā</rdg></app> sambhoga upanyastā iti prakaṭayati | parasparā<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>śopajīvanaṃ <pb n="301"/>cātra jīvitamiti darśayitu<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.4">masyetya</ref>nudbhinnamevoktam | tata eva ca bhagavadanugrahapavitravācā <persName key="#Kālidāsa">kālidāsena</persName> <title key="#Raghu">raghuvaṃśe</title> sambhogavipralambhātmakavyāmiśrarasanāsampattaye pratyanīkoddeśena rāmabhadrasya svakarma pūrvāvasthāvarṇanenādṛtam |</p>

<p>suptāntarbhūto ’pi <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.4">svapnaḥ</ref> prādhānyādupāttaḥ |  <quote>‘kva nīlakaṇṭha vrajasi’<note><p><quote><lg><l>tribhāgaśeṣāsu niśāsu ca kṣaṇaṃ nimīlya netre sahasā vyabudhyata |</l><l>kvanīlakaṇṭha vrajasītyalakṣavāgasatyakaṇṭhārpitabāhubandhanā ||</l></lg></quote></p></note></quote> iti <ref cRef="KuSaṃ.5.54">(kumā-5-54)</ref> | <quote>siviṇaakhaṇasuttuṭiāe puṇaru1ttadasaṇamaṇāe | bālāe ṇimīlialoaṇāe divaso vi volīṇo’<note type="chāyā"><p>chāyā — <quote><lg><l>svapnakṣaṇasuptotthitayāṃ punaruktadarśanamanaskāyāḥ |</l><l>bālāyāḥ nimīlitalocanāyāḥ divaso ’pi vyutkrāntaḥ ||</l></lg></quote> <foreign xml:lang="en">VMK</foreign></p></note></quote> || tathā <quote>‘āhūto ’pi sahāyaiḥ’<note><p><quote><lg><l>‘āhuto ’pi sahāyairemītyuktvā vimuktanidro ’pi |</l><l>gantumanā api pathikaḥ saṅkocaṃ naiva śithilayati ||’</l></lg></quote></p></note></quote> ityādau hi sa eva prāṇaḥ | sambhogadaśāyāṃ tu vibhāvasānnidhye nidrādyabhāvādvibodho ’pi vyabhicārī | sambhoge ’pi ratiśramakṛtanidrādi yadyapyasti tathā ’pi na ratau taccitratāmādhatte<app><rdg wit="#भ">tāmabhidhatte</rdg></app> | vipralambhe tu tadratibhāvanā paramparoditameva<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> | nidrādibāhulyāpekṣaṃ cetthamabhidhānam |</p>

<p>unmādāpasmāravyādhīnāṃ yā nātyantaṃ kutsitā daśā sā kāvye prayoge ca darśanīyā | kutsitā tu sambhave ’pi neti <name>vṛddhāḥ</name> | <persName key="#Abhinavagupta">vayaṃ</persName> tu brūmaḥ | tādṛśyāṃ daśāyāṃ svajīvitanindātmikāyāṃ taddehopabhogasāraratyātmakā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>sthābandho ’pi vicchidyata eveti <app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>asambhava eva | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.4">maraṇa</ref>macirakālapratyāpattimayamatra mantavyam | yena śoko ’vasthānameva na labhate | yathā—
<quote><lg>
  <l>
    <seg type="pāda">“tīrthe toyavyatikarabhave jahnukanyāsarayvo-</seg>
    <seg type="pāda">rdehatyāgādamaragaṇanālekhyamāsādya sadyaḥ |</seg>
  </l>
  <l>
    <seg type="pāda">pūrvāvasthādhikacaturayā saṅgataḥ kāntayā ’sau</seg>
    <seg type="pāda">līlāgāreṣvaramata punarnandanābhyantareṣu ||”</seg>
  </l>
</lg></quote> <ref cRef="Raghu.8.95">(raghu. 8-95)</ref>
ata eva sukavinā vākyabhedenāpi maraṇaṃ<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> nā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>khyātam|(tasya) pratītiviśrāntisthānatvaparihārāya tṛtīyapādena vibhāvānusandhānakaṃ darśanam| punargrahaṇena sa evārthaḥ sutarāṃ dyotitaḥ<app><rdg wit="#म">coditaḥ</rdg></app> |</p>

<p><name>anye</name> tvāhuḥ maraṇamiti na jīvitaviyoga ucyate | api tu caitanyāvasthaiva prāṇatyāgakartṛtātmikā<app><rdg wit="#म">kartṛkātmikā</rdg></app> pāśa<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>bandhādyavasaragatā mantavyā vyabhicāribhāveneti sulabhodāharaṇametaditi | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.4">ādi</ref>śabdena dainyamohādayaḥ | ete vyabhicāriṇo ’pi svānubhāvairanubhāvitā vipralambhamanubhāvayanti | tasmā<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.4">danubhāvairi</ref>tyuktam |</p>

<p><pb n="302"/><name>anye</name> tvādiśabdaṃ karuṇavācinamāśritya tadīyānubhāvānprādhānyena darśayanti | ekaśeṣeṇa dvayamapyanye | vipralambho viḍambanaṃ <app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>prasiddhamiha tūpacārāttadīyaṃ phalaṃ virahātmakaṃ gṛhyate | te<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>na hi parasparaṃ ratimato<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>ratraviḍambanamasti | tena viraheṇa kṛtaḥ suṣṭhutamāṃ <app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>poṣita iti darśayanmuniranena vinā śṛṅgāro na prayoge na kāvye hṛdyatāmavalambata iti darśayati |</p>

<p>tathā hi—sambhoge ’pyekaghanaśarkarāsvādasthānīyatāparihārāya vaiṣamyaṃ gotraskhalitaṃ spardhāmanyadvā kalahavipralambhahetubhūtaṃ kavayo nibadhnanti | <quote>‘vāmo hi kāmaḥ’</quote> <ref cRef="KāSū.2.7.1">(kāma. śā. 2-7-1)</ref> iti <persName key="#Vātsyāyana">vātsyāyanā</persName>dibhirabhihitam | <persName key="#Bharata">muninā</persName>pi vakṣyate <quote>‘yadvāmābhiniveśitvam’</quote> iti <ref cRef="NāŚā.22.207">(nā. śā. 22-207)</ref> | ete ca vyabhicāriṇo vidyudunmeṣanimeṣayuktyaiva sthāyisūtramadhye prakaṭayantastirodadhataśca tadvaicitryamāvahanti | na tu sthirāḥ | yadyapi sthāyyapi na sthiraḥ tathā ’pi saṃskārarūpatayā dhārāvāhisajātīyapravāharūpatayā ca sthira eva | vyabhicāriṇastu naivaṃ kṣaṇamapi bhavanti | saṃskāramapi svakaṃ sthāyisaṃskāra eva prauḍhayanti | tathaiva smaraṇācca |</p>

<p>tena vyabhicāriṣu pṛthakpṛthagyaiḥ ka(thagyatkai)ścidudāhṛtaṃ tanna tantranyāyānupāti | tathā hi —dhṛtau yadudāhṛtaṃ <quote>‘asambhāvyaṃ devāt’</quote> ityādi tatrāpi harṣavismayagarvamati<app><rdg wit="#भ">yamapra</rdg></app>prabhṛtīnāṃ <quote>‘ca te’</quote> iti <quote>‘māma<app><rdg wit="#भ">tetitamām</rdg></app> iti’</quote>, <quote>‘valita’</quote> ityādisūcitānāṃ sambhāra eva | <quote>‘kimaparaṃ trailokyam<app><rdg wit="#म #भ">kyādimi</rdg></app>’</quote> ityādau cāvāntaravākyārambhe smṛtiprabhṛtibhiḥ sarvatra bhāvyam | anyathā hi dhṛtyekavacanatve sarvatra ślokārthe dṛṣṭirekaiva citranyasteva bhavet | <quote>‘asyāssargavidhau’</quote> <ref cRef="Vikramo.1.10">(vikramorva. 1.10)</ref> ityatrāpyavāntaravākyasamāptau dhṛtiharṣavismayādayo bhavantyeva | ata eva vicchidya vitarkāntaraṃ samudeti | na tu vyabhicārī kṣaṇamapyavatiṣṭhate | calaṃ hi guṇavṛttamiti hi tatrabhavantaḥ | ata eva prayogavaicitryam | anyathā ’vaicitryātsa eva prayogaḥ syāt | madhye ’nte cāśrayāḥ sphuṭāḥ | te ca vismayadhṛtiprabhṛtī<app><rdg>tīti nityā</rdg></app>tyāstāmetat |</p> 

<p><pb n="303"/>vākyaikavākyatvenāvasthādvayasyūtasya śṛṅgārasya yatsvarūpamuktametadeva pariśodhayituṃ pūrvapakṣayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.5">atrāheti</ref>| karuṇaviṣaye āśrayaṇaṃ vidyate yeṣāṃ bhūmnā | ata eva karmadhārayamatvarthīyābhyāmitīha nāśritam | bhūmnā vahati hyatra (vahatītyatra) pūrvapakṣasya prāṇitam |</p>

<p>nanu tvayoktamasadevāstvityāśaṅkyāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.5">vaiśikhye(ke)tyā</ref>di | veśo veśyāvargaḥ | karaṇaṃ ca sambhogātmakam | tatprayojanaṃ śāstraṃ kāmasūtraṃ ye kṛtavantastaiḥ| śṛṅgāro daśabhirabhilaṣitādibhirmaraṇāntābhiravasthābhiryukto darśitaḥ | avasthāgrahaṇena ca tāvanto bahavo vipralambhā ityāśaṅkāṃ nirākaroti | tena cintādayo ’pi vyabhicāritvena ratestairanu<app><rdg wit="#भ">stairājñātā iti tāvat</rdg></app>jñātā iti tātparyam | cakāreṇedamāha—parasparāsthābandhātmakatve ratirūpe sthite sati tadaṅgaṃbhūtā daśāvasthā vipralambhāṅgam | yathodayanasya citraphalakāvalokanataḥ prabhṛti |</p>

<p>nanu tatrāpi (na)ratiḥ kva| a(ta)sya viṣayasyānavagamāt | na hi citramātram | nalinīsaṃstarādeḥ sākṣiṇo vidyamānatvāt | ākṛtyā ca kāmyamānataucityasya lābhāt | yadi paraṃ nāma ta<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">तदा न ज्ञातं तत् प्रकृतोपयोगीति ।</foreign> -Kan</p></note></app>jjñāsta(na jñātaṃ ta)tkutropayogīti | yadā tu vipralambhāṅgatā na bhavati tadā svātantryaṃ — yathā rāvaṇasyāpi | taduktamasmadupādhyāyabhaṭṭa<persName key="#Tauta">totena</persName>—<quote>‘svātantryeṇa pravṛttau tu sarvaprāṇiṣu sambhavaḥ |’</quote> iti |</p>

<p><pb n="304"/>nanvevaṃ vyabhicāryabhedāktaruṇaḥ kathaṃ vipralambhādbhidyata ityāśaṅkyāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.6">karuṇastviti</ref> | adhamaprakṛtestāvanna vipralambhaḥ | sthāyyabhāvāt | tadabhāvo vibhāvasāmagrīvaikalyāditi | tatra tāvatkaruṇaḥ pṛthak labdhapratiṣṭhaḥ | evamuttamaprakṛtāvapi rativiparītaḥ śokaḥ karuṇe sthāyī | ata evāha nirapekṣaḥ | bandhujanādiviṣaye yā ’pekṣā ratāvivālambanam |</p>

<p>yathoktam —<quote>“āśābandhaḥ kusumasadṛśaṃ<app><rdg wit="#म">prāṇam</rdg></app> prāyaśa”</quote> iti <ref cRef="Megha.1.10">(megha. 1-10)</ref> | tato niṣkrānto bhāvaḥ śokākhyo yasmin | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.6">śāpakleśe</ref> vinipatitasye<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.6">ṣṭajanasya</ref> yo <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.6">vibhavanāśo vadho bandho vā</ref> tataḥ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.6">samutthānaṃ</ref> yasya| śāpagrahaṇenāpratikāryatve satyuttamaprakṛteḥ śokodayasthānametaditi darśayati | anyathotsāhakrodhādivibhāvatvaṃ syāt | śokatvameva ca parākartu kavikulacakravartinā purūravasa ūrvaśīśāpaprāptiranu<app><rdg wit="#म #भ">rupala</rdg></app>rūpa(ranupa)lakṣitatvena nibaddhā| evaṃ vibhāvasthāyivibhedo darśitaḥ| ye ’pi caite nirvedādyāste ’pi vastuto ratyananugṛhitā nirapekṣācchokādbhavantya ’nyonya(nto ’nya) eva | tato<app><rdg wit="#भ">tato vyūha</rdg></app> ’pyāha nirapekṣabhāva iti |</p>

<p>evaṃ prasaṅgātkaruṇasya svarūpamabhidhāya prakṛte yojayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.6">autsukyacinte</ref>ti | cintāśabdo ’śeṣanirvedādyupalakṣaṇaṃm | autsukyapradhānā ye cintādayastebhyaḥ samyagutthānaṃ vijṛmbho yasya | ata eva sāpekṣo yatra ratyākhyo bhāvaḥ| te ca sāpekṣādratyākhyādbhavanti | na hi vipralambhe vibhāvaḥ sthāyi ca sambhogādbhidyate | eka evāsāviti hi bahuśa uktam |</p>

<p>etaduktaṃ bhavati | autsukyaṃ viṣayaunmukhyam | tacca naṣṭe viṣaye na sambhavati |  <pb n="305"/>evaṃ parīkṣya parīkṣāphalamupasaṃhārati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.7">evameṣa</ref> iti | śṛṅgāra ityekavacanenaika eva śṛṅgāra ityupasaṃhṛtam | </p>

<p>evaṃ sūtrārthe parīkṣya sthāpite tadarthasya sukhagrahaṇārtha sūtrārthavivaraṇarūpatvātsūtrasamīpe ’pyupacitapāṭhātkārikāmadhunā paṭhati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.8">api ceti</ref> | na kevalaṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.45.8">sūtraṃ</ref> parīkṣā ’pi yāvadiyaṃ kāriketi samuccayārthaḥ| evaṃ sarvatra mantavyam |</p>

<p>tāmeva kārikāṃ paṭhati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.46">sukhe</ref>ti | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.46">puruṣa</ref> iti bhoktā saṃvedanātmako ’bhipretaḥ | bhoktaiva ca sthāyisaṃvidrūpaḥ| vyabhicāriṇastu bhogasvabhāvāḥ | tena ratireva puruṣaḥ | tathā coktam—<quote>‘śraddhāmayo ’yaṃ puruṣa’</quote> iti | evaṃ pramadā ’pi | tatra bhoktṛtve puruṣasya prādhānyam | pramadāyāstu bhogyatvam | prādhānyādeva ca tasya bhogyenāparatantrīkaraṇamiti nāyikāntarayoge ’pi na śṛṅgārahāniḥ | bhogasya tu pāratantryādevānyasammīlane śṛṅgārabhaṅga iti darśitam | ata eva na sthāyibhedaḥ śaṅkanīyaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.46">sukhaprāyeṣu sampanna</ref> ityādipuruṣaviśeṣaṇatvena samuditasya vibhāvatvaṃ darśayati | <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">विभावादीनां रसोदयेनास्वादैश्च । -</foreign> Kan</p></note></app>vibhāvādayo (na) rasodayaṃ vinā ’ ’svādaiśca bhoktarīti nimagnatve bhoktṛpradhānatvaṃ ca <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">दर्शयति</foreign> - Kan</p></note></app>darśayanti | viṣayasambhārapūrṇatābhitābhimānajaiva ratirucitā |</p>

<p>etadarthameva <quote>‘jassa<app><rdg wit="#म">jaṃsa e ahaṃ</rdg><rdg wit="#भ #ए">agga</rdg></app> ahaṃ tādeṇa diṇṇeti’</quote> <quote>‘īrisassakaṇvāraaṇassa<app><rdg>daṃṇasye</rdg></app> avassaṃ evva irise vare ahilāseṇa hodavvaṃ’</quote> <ref cRef="Ratnā.2.5">(Ratnāvalí II)</ref><app><note xml:lang="en"><p>VMK</p></note></app> iti (?) ca | etatsarvasampannatvameva nāyikāyāḥ pradarśitam | anyathā nottamatvaṃ syāt | nijajātikulānurūpasampadabhāve tu ratiḥ puruṣārtha<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">॰रूपत्वेनानुपदेश्या-</foreign> Kan.</p></note></app>rūpatvā(bhāvāda)nupadeśyā | ata eva tatra sarvasya pratītivaira(sya)syānantarasaṃbhāvanamiti ślokasya tātparyārthaḥ |</p>

<p><pb n="306"/>viṣayasāmagrīsampūrṇo rasa iti ye manyante teṣāma<app><rdg>teṣāṃ bhrānti</rdg></app>bhrāntikāraṇamayaṃ ślokaḥ | sa cetthaṃ vyākhyāto na bhrāntijanakaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.46">saṃśrīyata (saṃjñita)</ref> ityanenānvarthatāṃ parākaroti | tathā hi—uṇādiṣu (avyutpannaḥ)<app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app> śṛṅgāraśabdo nipātita iti | (<quote>‘śṛṅgārabhṛṅgārau’</quote> ityuṇādisūtram<app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app> 416)</p>

<p>na kevalaṃ ślokavṛttamidaṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.46.1">sūtrārthānuviddhe yāvadārye api</ref>tyapi cetyasya bhinnakramasyārthaḥ| <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.47">priyo jano</ref> vidūṣakādiḥ| <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.47">gāndhrarva</ref>śabdo gītādihṛdyaviṣayopalakṣaṇam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.47">kāvyasevā</ref>śabdena viṣayasaṅkalpaṃ vibhāvatvena lakṣayati |</p>

<p>yastvāha kāvyārthībhūtādrasātkāvyārthavido bhāvāntaraṃ prādurbhavati | ataḥ sukhajanakatvātkāvyārtho rasa iti | sa pratyuktaḥ | na hi viṣayasāmagrī rasa iti pūrva darśitam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48">dhṛtipramoda</ref>śabdena vyabhicāriṇo lakṣayati | eka eva ca paramārthataḥ śṛṅgāra ityabhiprāyeṇādāvavasthopalakṣaṇadvāreṇa sarva evopasaṃhṛto mantavyaḥ ||</p>

<ab type="trailer">iti śṛṅgārarasaprakaraṇam ||</ab>

<ab type="heading">atha hāsyarasaprakaraṇam ||</ab>
<p>atha hāsyaṃ lakṣayitumāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.48.1">atheti</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.48.1">ātma</ref>śabdenedamāha—ratirāsvādanākhyāṃ pratītiṃ vidadhānā na tāṃ ratirūpāmeva vidhatte | pramukhe <app><rdg wit="#भ">bhāvādau</rdg></app>vibhāvādau <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">असाधारण्यात्-</foreign> Kan</p></note></app>sādhāraṇyāt | hāse tu ya āsvādaḥ so ’pi vikṛtaveṣādīnāṃ sāmājikānprati lokavṛttena hāsahetuteti vibhāvasādhāraṇyadvāreṇa tadekasvabhāva eveti hāsātmakarasanākhyacarvaṇācarvaṇīyatvāccāsya <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">रतिशोकयोरेव</foreign> Kan</p></note></app>ratiśokāveva paramatajjātīyasaṃvidāsvādau<app><rdg wit="#म #भ">dāsvādanaḥ</rdg></app> dhārārūḍhasukhaduḥkharūpatvena nissādhāraṇātmīyaṃtvaniyamagrahagṛhītahetubalādevotpadyete yataḥ ato ’nayormuninā prabhavagrahaṇaṃ kṛtam | anyeṣu tu vibhāve sādhāraṇyasambhāvanāttadātmakagrahaṇam | nayavinayāderanyāyakāriṇaḥ <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">संग्रामस्य कंकालादे-</foreign> Kan</p></note></app>samānaṃ kālāderapūrvavastunaśca sarvānpratyutsāhakrodhabhayajugupsāvismayahetutvena sādhāraṇyavibhāvatvādityalaṃ bahunā |</p>

<p><pb n="307"/>tatra <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">veṣaḥ</ref> keśādiracanā| <q>alaṅkāraḥ</q> kaṭakādiḥ| sa cobhayo ’pi vikṛto
deśakālaprakṛtivayo ’vasthāviparīto hāsyasya vibhāvaḥ| etena sarve rasā hāsye ’ntarbhūtā iti darśitam | atha viduṣako ’pi tadveṣaṃ vidadhaddhāsyābhāsaṃ prathayatītyetacca prāgevoktam | parasya sambandhī paraḥ| evaṃbhūto devadattasya veṣo ’yamalaṅkāro vā ityuddhaṭṭaka <ref cRef="NāŚā.4.187">(nā.śā 4-187)</ref>bhāṇḍanṛttādau darśyamāno hāsaṃ karoti | veṣālaṅkārau gatāgatikāderapyupalakṣaṇam | dhāṣṭarya nirlajjatā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">laulyaṃ</ref> viṣayeṣvaniyatatā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">kuhakaṃ</ref> kakṣagrīvādisparśanaṃ vismāpanavidhiprasiddhaṃ bālānām | aṅgavigamo vikhunādi <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">vyaṅgam</ref> | eṣāṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">darśana</ref>miti samāsaḥ | <q>doṣā</q> atatprakṛterapi bhayādayaḥ akāryakaraṇādayaśca vikṛtaveṣādaya eva vā | teṣā<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">mudāharaṇaṃ</ref> varṇanam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">ādi</ref>grahaṇātsaṅkalpasmṛtyādi |</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">oṣṭhādeḥ</ref> spandanaśabdena saṃbandhaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">vyākośanaṃ</ref> vikāso nimīlanaṃ ca | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">ākuñcanaṃ</ref> tvīṣat | etaddṛṣṭyā yojyam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">āsya</ref>rāgo mukharāgaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">pārśvayorgrahaṇaṃ</ref> pīḍanam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.48.1">tandrāśa</ref>bdena mohaḥ | ete ca vibhāvā anubhāvā vyabhicāriṇaśca prakṛtitrayabhedena ye smitādibhedā vakṣyante teṣu yathāyogaṃ yojanīyāḥ |</p>

<p>dvividhaścāyamiti | ātmasthairvibhāvairvikṛtaveṣādibhirvidūṣakaḥ svayaṃ hasati sa, tasyātmasthaḥ | devī ca hāsayatīti tasyāḥparasthaḥ—tadidamasat | evaṃ hi vibhāvānā<pb n="308"/>mātmasthatvavibhāgaḥ syāta | na hāsasya | kiñca svāmina śoko ’nujīviṣu śokaṃ karotīti parasthatā sarvatra syāt | svayaṃbhūrhi paratra devyādau vyaktaḥ parastha iti cedgambhīrasya <app><note xml:lang="en"><p>H.Ms.</p></note></app>prabhoranujīvigatānubhāvavyaktaḥ krodho ’pi parastho bhavet | tadvibhāva ātmastho ’to<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">ऽतद्॰-</foreign> Kan</p></note></app>(nya)vibhāvakastvanya ityapyasat | parahāso ’pi taddhāse vibhāvaḥ syāt | etacca ratyādiṣu sarveṣvapyasti | tasmādayamatrārthaḥ—paraṃ hasantaṃ dṛṣṭvā svayaṃ vibhāvānapaśyannapi hasanloke dṛṣṭaḥ | tathā vibhāvādidarśane ’pi gāmbhīryādanuditahāso ’pi parakīyahāsāvalokane<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> tatkṣaṇaṃ hāsavivaśaḥ<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> sampadyata eveti svabhāvaḥ|yathā ’mladāḍimādirasāsvādaḥ saṅkramaṇasvābhāvo<pb n="309"/> ’nyatrāpi dantodakavikārānu<app><rdg wit="#म #भ">rānanuru</rdg></app>rūpasaṅkramadarśanādeva <app><note xml:lang="en"><p>H.Ms. <foreign xml:lang="sa-Latn">सङ्क्रमन्ति</foreign></p></note></app>saṅkrāmati evaṃ hāsaḥ svabhāvataḥ saṅkramaśīla iti<app><rdg wit="#म #भ">śīleyīti</rdg></app> kāṣṭhakā ’sya<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app> bhūyiṣṭhatā | nānābhedā ityāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.51">ṣaḍbhedā</ref>śceti | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.52">dvau dvāviti</ref> | yathākramaṃ vibhāvatāratamyamityādīti kecit | tattvasat | bhedāntarāṇāmapi prasaṅgāt | tasmātsaṅkramaṇābhiprāyeṇaitat | smitaṃ hi yaduttamaprakṛtau tatsaṅkrāntaṃ hasitaṃ sampadyate | ata eva vyavastho hāsa iti vakṣyate | ṣaḍavastho hyanyathā syāt |</p>

<p>smitasyeṣattāyāṃ vyapagatāyāṃ<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> hasitaṃ tato viśeṣeṇa, tato ’pi parasya samīpaṃ gatam, anyadapahasitamatiśayena<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">अतिशयेनातिहसितम्</foreign> । -Kan</p></note></app> cetyupasargabhedādarthabhedaḥ | (53)</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.54">sauṣṭhava</ref>manulbaṇatā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.54">dvijā</ref> dantāḥ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.54">dhīra</ref>miti mantharaṃ kṛtvā īṣattvaṃ nivāryāha<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app> <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.55">vikāsitairiti</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.55.1">atheti</ref> | smitānantaraṃ saṃkramaṇakāla ityarthaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.56">tadi</ref>ti | smitameva saṃkrāntaṃ sadevaṃrūpatāmetītyarthaḥ |</p>

<p><pb n="310"/>jihmākhyāyā bhāvinyā dṛṣṭyā nirīkṣaṇaṃ yatra kāla ucitaṃ tena <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">स्वस्थानादौ</foreign> - Kan</p></note></app>saṃsthānādau | (57)</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.58">asthāna</ref> ityakāle śokādyavasare | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.59">vikṛṣṭaṃ</ref> śravaṇakaṭu | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.60">nāṭaka</ref> iti | nāṭakaśabdo rūpakamātravṛttiḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61">svasamuttha</ref> ityasaṃkrāntasmitavihasitāpahasitalakṣaṇaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61">parasamutthaḥ</ref> saṃkrānto hasitopahasitātihasitarūpaḥ | hasitādi<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">हसितादिरूपे संक्रमणमुत्कृष्टादिप्रकृतौ स्मितादिरूपस्य</foreign> - Kan</p></note></app>rūpasaṃkramaṇayo(mevo)tkṛṣṭaprakṛtau smitādirūpam | ratikrodhaśokādestu na saṃkramaṇaṃ bhavatītyuktameva | tatra hi yugapadeva vā sa eva vibhāvastaccittavṛttimānvā puruṣo vibhāvatāmeti | na tu ta eva vibhāvāstasya cittavṛttiṃ prastūya <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">संक्रामन्तोऽन्यस्य प्रस्तुवन्ति हासमिव</foreign> - Kan</p></note></app>saṃkramayādyasya (mayantyanyasya) prastuvataḥ | hāsamiva(sa eva) sarveṣāmātmasthaparasthabhedopalakṣaṇametadityanye | etaccāsat | anubhavasiddhameva hīdaṃ hāsaḥ saṃkrāmatīti |</p>

<p><pb n="311"/>anyastvāha—tisṛṣu prakṛtiṣu tryavastho vibhāvatāratamyāt dvirūpaḥ | punarātmaparasthatvena dvidheti dvādaśabhedo ’yamiti kārikātātparyamiti | atra ca pṛthagvibhāvanamapi bhavati | tattvatiprasaṅgāvahaṃ tanmatamiti nodāhṛtama | (61)</p>

<ab type="trailer">iti hāsyarasaprakaraṇam ||</ab>

<ab type="heading">atha karuṇarasaprakaraṇam ||</ab>

<p>idānīmavasarāyātaṃ karuṇaṃ lakṣayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">atha karuṇo</ref> nāmeti | atheti krame | tatra cāyaṃ kramaḥ—sambhogena hāsyo ’ṅgatvenāpekṣitaḥ| vipralambhena ca samānavyabhicārīkatvātkaruṇa iti <persName key="#Ṭīkākāra">ṭīkākāraḥ</persName> |</p>

<p>etacca pūrvāparaviruddham | asmābhistūddeśavibhāga eva kramo darśitaḥ| tasyābhinayaḥ prayojyo yasyāsvādyamānasya karuṇa iti vyapadeśaḥ | <quote>‘sadahṛdayatā hi karuṇā loke prasiddhā | sā ca liṅgairanukartari śokaṃ pratīyatāṃ sāmājikānāmiti karuṇavyapadeśaḥ’</quote>, iti <persName key="#Śaṅkuka">śrīśaṅkukaḥ</persName> |</p>

<p>etacca pūrvāparavismaraṇavijṛmbhitamasya | yataḥ <app><note xml:lang="en"><p>Kan. also.</p></note></app>śokapratikṛtistasya karuṇā | dayā ca nāma paritrāṇecchā | sā kathaṃ śokānukaraṇam | kiṃ prati teṣāṃ dayeti na vidmaḥ |</p>

<p><pb n="312"/>tasmāt <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">karuṇa</ref> iti śokasya<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app> sarvasādhāraṇatvena prāgyuktyā āsvādyamānasya saṃjñā | tadarthameva <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">nāmaśabdaḥ</ref>| tatprabhavatvaṃ śṛṅgāravadvyākhyeyam | aśakyapratīkārahetūpalakṣaṇaṃ śāpagrahaṇam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">śāpakleśe</ref> patitasyeṣṭa<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">janasya</ref> ye <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">viprayogā</ref>dayaḥ| tatra viprayogo ’yaṃ saṅgamaḥ (yogo ’saṅgamaḥ) <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">vibhavanāśādi</ref> prasiddham | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">vidravo</ref> deśāduccāṭanam | tacca viprayoge ’pīti viśeṣaḥ | upaghātaḥ <app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>putrādima<app><rdg wit="#म #भ">atrādikama</rdg></app>raṇam | agnyādikṛto vidravaḥ corādikṛta upaghāta iti tvasat | vibhavanāśena gatatvāt | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">vyasanena</ref> mṛgayākṣādinā ’narthajanakena <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">saṃyogaḥ</ref> | vibhavanāśādayo ’pi svātmagatā nattomaprakṛteḥ <app><rdg wit="#म #भ">proktaṃ kuryuḥ</rdg></app>śokaṃ kuryuḥ | madhyamādhamaprakṛtīnāṃ tu kuryurevetyādigrahaṇam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">parideva</ref>namātmāno daivasānyasya copālambhaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">niśvāsa</ref>śabdena tadanantarabhāvī ucchvāso ’pyūrdhvaśvasanarūpo lakṣyate | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">smṛtilopena</ref> stambhapralayau lakṣyete | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">vaivarṇyāśrusvarabhedā</ref> atra bahirudbhinnasvabhāvāścittavṛttyātmāno gṛhyante | tathā hi vaktāro bhavanti <quote>‘aśruṇā pūrṇo ’sya kaṇṭho na ca nayanajalaṃ dṛṣṭam’</quote> iti | ete hyaśruprabhṛtayo vyabhicāritvābhineyatvopajīvanāyaiva madhye nirdiṣṭā ityavocāma vakṣyāmaśca | tena na paunaruktyam | evamanyatrāpi | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.61.1">vyādherunmādāpasmārau</ref> bhedena vakṣyāmaḥ |</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.62">vadha</ref>śabdo bandhāderapyupalakṣaṇam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.62">vipriya</ref>miṣṭajanavadhādi yena vākyenocyate tasya śravaṇāt | tena ceṣṭajanasya vibhavanāśādi dṛśyamānaṃ śrūyamāṇaṃ vā kavibhiḥ karuṇavibhāvatvenopanibandhanīyamiti tātparyam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.62">ebhi</ref>rityevaṃprakāraiḥ| <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.62">bhāva</ref>śabdo ’trāryāyāṃ vibhāvavācī | anubhāvāṃstaddvāreṇa ca vyabhicāriṇo ’pyupalakṣayitumāryāntaraṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63">sasvane</ref>tyādi | bahuvacanaṃ prakṛtideśakāladaśāhetvādibhedenānekaprakāratvajñāpanārtham | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63">moho</ref> jaḍatā |</p>

<p><pb n="313"/>tenānye vyabhicāriṇa upalakṣyante | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63">dehasyāyāsanaṃ</ref> pātanaveṣṭanādi | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63">abhighāta</ref> urastāḍanādiḥ| ete cānubhāvāḥ prakṛtibhedena yathāyogaṃ vibhajanīyāḥ karuṇo raudrādityuktam | sa kī(hī)dṛgraudra iti kramaṃ kecidāhuḥ|| (63)</p>

<ab type="trailer">iti karuṇarasaprakaraṇam ||</ab>

<ab type="heading">atha raudrarasaprakaraṇam ||</ab>
<p>adhunā raudrarasaṃ lakṣayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">atha raudro nāme</ref>ti | ātmagrahaṇasyāyamāśayaḥ|
anyāyakāritā prādhānyena krodhasya viṣayaḥ | tādṛśi ca jane sarvo(rve) ’pi manorathairapi
rudhirapānamapi nāmādriyante | tathā cāha lokaḥ- tādṛśo yadi labhyate tattadīyaṃ rudhiramapi
pītvā na tṛpyate | mahākavinā bhāsenāpi svaprabangha uktam—
<quote><lg>
  <l>
    ‘tretāyuga taddhi na maithilī sā<lb type="pada"/>
    rāmasya rāgapadavī mṛdu cāsya cetaḥ |
  </l>
  <l>
    labdhā janastu yadi rāvaṇamasya kāyaṃ<lb type="pada"/>
    protkṛtya tanna tilaśo na <app><rdg>vitṛptimeti</rdg></app>vitṛptigāmī ||’
  </l>
</lg></quote> iti |</p>

<p>tena hāsyavastādhāraṇavibhāvatvāccarvaṇāpi krodhamayyeveti tadrasanācaraṇau(carvaṇo) raudraḥ krodhātmaka eva | udriktaṃ hantṛtvaṃ yeṣāṃ ta <q>uddhatāḥ</q>| tadveṣadhāriṇo ye naṭāste prakṛtiścarvaṇodayaheturasya | atra vyācakṣate — <quote>‘yuddhahetuka uddhatamanuṣyeṣu bhīmasenādiṣu rudhirapānādilakṣaṇaḥ| rakṣodānavāstu svabhāvaraudrā’</quote> iti | tadasat | bhīmasya rudhirapānaṃ na yuddhahetukam | api tu viparyayeṇa | uddhatasvabhāvatvādeva hyasau krodhaparavaśaḥ <pb n="314"/>sannanucitamapi pratijñātavān | tannirvāhāyaiva ca rākṣasādhiṣṭhānamasya kavinā <title key="#VeSaṃ">veṇīsaṃhāre</title> varṇitam | tasmātsarva evaite svabhāvāt krodhanāḥ| tadanukāriṇi naṭe raudra āsvādyata iti sa tasya prakṛtiḥ<app><rdg wit="#RK">manuṣyaprakṛtiḥ</rdg></app> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">saṅgrāmahetuka</ref> iti cāyamarthaḥ—yuddhasya kavinaṭapradarśyamāne hetukaḥ <app><note xml:lang="en"><p>RK</p></note><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">कुत्सितहेतुधीतिरोहितः। तस्यो</foreign> Emendation-Kan</p></note></app>kustitahetuḥ vīro hi tasyocito heturna krodhaḥ| tathā ca prādhānyena yuddhena vīra eva vyapadekṣyate |</p>

<p>nanvete svabhāvakrodhanā api kimuddīpanamekṣante | omityāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">sa ce</ref>ti| <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">krodhā</ref>di parakartṛkam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">ādharṣaṇaṃ</ref> dārādikhalīkaraṇam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">avikṣepo</ref> deśajātyabhijanavidyākarmanindā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">anṛtasya</ref> kasyāpyapasatyasya <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">vacanam</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">upaghāto</ref> gṛhabhṛtyādyupamardanam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">vākpāruṣyaṃ</ref> vadhādyupanyāsena tarjanam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">abhidroho</ref> jighāṃsā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">mātsarya</ref> guṇeṣvasūyā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">ādi</ref>grahaṇādrājyāpaharaṇādi | etairutpadyate kavinā vibhāvatvena varṇyamānaiḥ |</p>

<p>asya tāḍanādīni karmāṇi raktanayanādayo ’nubhāvā iti pṛthaṅnirūpaṇaṃ tulye ’pyanubhāvatve viśeṣakhyāpanārtham | viśeṣastu pūrveṣāṃ vacanamātreṇa vyāvarṇanam | raṅge pratyakṣato ’pradarśanīyatvāt | yadvakṣyate —
<quote><lg>
  <l>‘yuddhaṃ rājyabhraṃśo maraṇaṃ nagaroparodhanaṃ caiva |</l>
  <l>apratyakṣakṛtāni praveśakaiḥ saṃvidheyāni ||’ iti |</l>
</lg></quote> <ref cRef="NāŚā.18.38">(nā. śā. 18-38)</ref> 
raktanayanādi raṅge pratyakṣeṇa kṛtam |</p>

<p>praharaṇāharaṇaṃ<app><rdg wit="#म #भ">praharaṇaṃ tu</rdg></app> tu pūrvatra pramādapaṭhitamiti kecit | idaṃ tu pṛthagabhidhāne tucchaṃ prayojanam | ayaṃ cātrāśayaḥ—rakṣodānavoddhatamanuṣyā uddīpanahetubhirvinā ’pi ceṣṭitamātraṃ yadapi kurvate narmagoṣṭyādyapi ca tatra tāḍanādi pradhānam | tadvakṣyati — <quote>‘yacca kiñcidārabhante’</quote> iti | uddīpanāmbhate tāḍanādigrasta eva raktanayanādyadhikībhavati | ata eva <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">puna</ref>śśabdaḥ| tatra <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">tāḍana</ref> talādyabhighātaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">pāṭanaṃ</ref> dvidhākaraṇam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">pīḍanaṃ</ref> mardanam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">(chedanaṃ)</ref> kartanam | bhedanaṃ parasparaṃ mitrādi<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app> viyojanam | bhāve lyuṅantāḥ<app><note xml:lang="en"><p>VMK, Kan</p></note></app> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">praharaṇā</ref>nāmāsamantā<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">ddharaṇam</ref> |</p>

<p><pb n="315"/>śastrasya sampātanamavidārayato ’pi | sampraharaṇaṃ vidārayataḥ pātanam | tena rudhirasyākarṣaṇam | rakṣaḥprabhṛtayo hi narmaṇā ’pi praharanti | kintu rudhirāgamanamātraphalaṃ na tvadhikam | rakte ca te nayane | bhruvormūlasamutkṣepo bhrukuṭī | dantoṣṭhasya yathāyogaṃ pīḍanam | hastāgrayoranyonyaniṣpeṣaḥ saṅgharṣaṇam |</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">bhāvā</ref> iti vyabhicāriṇaḥ | asaṃmohaḥ sammohaviparītaḥ | virodhe nañ | tatrāvṛttisaṅgṛhītaḥ samyagbodhaḥ | utsāho ’tra vyabhicārī | krodhasya prādhānyena rasanīyatvāt | svedādayo bāhyāḥ | ābhyantara-sāttvikābhāve ’pi viṣasparśajvarādinā bhavanti | tato ’naikāntikāḥ | āntarā anudriktā vyajanagrahaṇādibhiḥ, udriktā bāhyaiḥ svedādibhirvyaktā vyabhicārirūpāḥ paṭhitāḥ |</p>

<p>eṣveva raudrarasa ityābhiprāyaṃ gṛhītvā codaka āha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.1">yadabhihi</ref>tamiti | siddhāntī tveṣu raudro bhavatyevetyabhiprāyeṇāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">astyanyeṣā</ref>miti| anyeṣāṃ kavinaṭābhyāṃ prayujyamānānāṃ sambandhī janyatvena | adhikāro ’nuvṛttiḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">atre</ref>ti — rākṣasādiṣu | etadeva vyanakti—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">te hīti</ref> | svabhāvaśabdānantaramevakāreṇa bhavantyevetyayogavyavaccheda eva sūcitaḥ | svayaṃ teṣāṃ bhavanaṃ tata ityarthaḥ| tenāṅgaraudropanyāso ’pyaviruddhaḥ| anyathā svabhāvaraudra eva raktākṣādibhirabhidheyaḥ syāt | na bahubāhumukhādi | tatra rākṣasādayo ’pi na parijane sadā kruddhā iti pratīyanta ityāśayenāha <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">kasmādi</ref>ti |</p>

<p><pb n="316"/>atrottaraṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">bahubāhava</ref> iti | lokaprasiddhākāraviparīto hi teṣāmākāraḥ | tatra ca paravināśanābhisandhijanitaṃ tapaścaryādikaṃ dṛṣṭaṃ vā karma teṣāṃ vyāpriyate | atastādṛśeṣvadṛ(ṣudṛ)ṣṭeṣu sa eva krodhātmako ’bhisandhirgamyata iti sāmājikānāṃ nāntardṛ(kānāntardṛ)śyate raudrāsvādaḥ | tena ca rāgādiva yatkrodhakāle dṛṣṭaṃ tatsadaiva teṣāmudvṛttaṃ tārakayoḥ raktavilocanam | ata eva bhīmamasitaṃ kṛṣṇaṃ sadaiva rūpaṃ yeṣām | nityayoga iniḥ| ata eva<app><rdg wit="#भ">bahuvacana</rdg></app> ca na bahuvrīhiratra kṛtaḥ | <app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app>(bhīmāsitarūpāḥ iti bahuvrīhipadaprayogaḥ na kṛtaḥ ityarthaḥ |)</p>

<p>na kevalaṃ kāyastadīya itthaṃ yāvacceṣṭitamapi tadīyaṃ dṛśyamānaṃ raudrāsvādajanakameveti darśayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">yacceti</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">svabhāveneti (veti)</ref> | cittasyāvikāre ’pi yacceṣṭitaṃ vācikaṃ kāyikaṃ vā tadeṣāṃ tāḍanādipradhānamiti dṛśyamānaṃ kāvye prayoge ca raudrāsvādahetuḥ | vāgaṅge ādikāraṇe yasya | mānasaṃ tu ceṣṭitamapratyakṣatvānnoktam |</p>

<p>sarvamiti yaduktaṃ tatsphuṭayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">śṛṅgāraśce</ref>ti | śṛṅgāraśabdenātra tadvibhāvaḥ pramadodyānādiḥ| so ’pi taiḥ prasabhamiti krūrākāratayā sevyate | yatraugryasya varjanamuktaṃ kiṃ punaranyaditi caśabdasyārthaḥ | tathā <quote>‘ā | sīte patigarvavibhramaha(bha)rabhrāmyadbhrūḥ’</quote> <ref cRef="URā">(udāttarāghavanāṭake)</ref> ityādyudāharaṇam | tathā nānādevase<app><note xml:lang="en"><p>H.Ms.</p></note></app>vāpi <quote>‘gạ̄dhāmreḍaṃ malayamarutaḥ śṛṅkhalādāma datta’</quote> <ref cRef="BāRā.5.51">(bāla. rāmā. 5-51)</ref> iti raudrarasatvena kadācidanunayenāpīti darśayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">prāyaśa</ref> iti |</p>

<p><pb n="317"/>nanūddhatamanuṣyeṣu tarhi kathaṃ raudrādivikāraḥ| na hi te bahubāhutvādiyuktā ityāśaṅkyāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">teṣāṃ ceti</ref> | rākṣasādīnām | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.63.2">anukāriṇa</ref> iti | tāmasaprakṛtitayā tatsadṛśā anugāmitvena mantavyā ityarthaḥ | kathamityāha—saṅgrāmetisamprahāragrahaṇena pūrvoktaṃ tāḍanapāṭanādi gṛhyate | tena bahubāhutvādyabhāve ’pyuddhatamanuṣyā vāgaṅgaceṣṭitena krodhocitena raudraprakṛtaya iti lakṣyante | evaṃ rakṣodānavetyādāvayogavyavacchedo niścitaḥ | anye ’pi tu vīrapradhānā aśvatthāmajāmadagnyādayaḥ | teṣu kāraṇamahimnā bhavatyeva krodho raudrāsvādayogyaḥ| rākṣasādīnāmapi ca hāsaśokādiḥ svakāraṇodito ’bhibhūtakrodhaḥ | hāsyakaruṇādeśceha yogo bhavatyeva | tenaiṣāṃ na raudra eva rasaḥ | nanu sāmājikānāṃ tathābhūtarākṣasādidarśane kathaṃ krodhātmaka āsvādaḥ? ucyate—hṛdayasaṃvāda āsvādaḥ | krodhe ca hṛdayasaṃvādastāmasaprakṛtīnāmeva sāmājikānāmiti dānavādisadṛśāstanmayībhūtā evānyāyakāriviṣayaṃ krodhamāsvādayantīti na kiñcidavadyam |</p>

<p>vikṛtaṃ yacchedanaṃ vyaṅgādikaraṇam | yuddhādīti pareṇa kriyamāṇaucityam | tena yuddhādyanumitasya parakrodhādervibhāvatvamuktam | saṅgrāmāya sambhramaḥ | śastrāharaṇe tvarā |</p>

<p>anubhāvānāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.65">nāne</ref>ti| māraṇaprādhānyaṃ nānāpraharaṇena darśayati | śiraḥkartanādimṛ<app><note xml:lang="en"><p>Kan; <foreign xml:lang="sa-Latn">हृत</foreign> - Rk</p></note></app>taśarīrasyāpi krodhātiśayaṃ sūcayanvīrādbhedamāha | yuddhavīre ’pi hi tannāsti | iha tu <pb n="318"/>vakṣyate—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66">ugrakarmeti</ref> | ugrāṇyaugyrapradhānāni yāni śiraḥkartanādīni teṣāṃ yā kriyā
apa<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>nītiḥ sā ātmā pradhānaṃ yasyeti | <persName key="#Bharata">bharatamuni</persName>stvekena ślokenopasaṃharati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66">iti raudrarasa</ref> iti ||(66)</p>
<ab type="trailer">iti raudrarasaprakaraṇaṃ samāptam |</ab>

<ab type="header">atha vīrarasaprakaraṇam |</ab>
<p>kramaprāptaṃ vīraṃ lakṣayati—(<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">atha vīreti</ref>) saṃgrāmasamprahārayogo raudre ’pīti vīre ’jighāṃseti | ānantarya<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">mathaśa</ref>bdenāha | uttamānāṃ prakṛtiḥ svabhāvo yata utsāho ’to vīraraso ’pi tathā | yadi vā kāvye nāṭye ca prayujyamāna uttamaprakṛtirheturyasya | uttamavarṇānāṃ hi sarvatrotsāha āsvādyo bhavati | ata eva caturṣvapi nāyakeṣu vīratvamanuyāyitvena vakṣyate dhīrodātta ityādi | <app><note xml:lang="en"><p>as in citation by <foreign xml:lang="sa-Latn">लोचनव्याख्या</foreign> (Madras Ms.)</p></note></app>yadyapi sarvo jana utsāhavāneva | <app><note xml:lang="en"><p>as in citation by <foreign xml:lang="sa-Latn">लोचनव्याख्या</foreign> (Madras Ms.)</p></note></app>tathāpi <app><note xml:lang="en"><p>as in citation by <foreign xml:lang="sa-Latn">लोचनव्याख्या</foreign> (Madras Ms.)</p></note></app>tadutsāhasyāviṣayapravṛttatvāttadīyaṃ caritaṃ kāvyanāṭyayornopadeśyam | yadīyaṃ tu caritamupadeśārha teṣāmucita evāvasare utsāhābhivyaktiḥ | ucitatvaṃ cāvasarasyāsaṃmohādisampattiriti saiva vibhāvatvenopadiṣṭā | asaṃmohenādhyavasāyo hi vastutattvaniścaya iti mantraśaktirdarśitā | asadvastvabhiniveśo ’saṃmoho rāvaṇādigata utsāhakārītyasat | aśabdārthatvāt | tatrāpi ca parākramanayādireva vibhāvaḥ | sandhyādiguṇānāṃ samyakprayogo <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">nayaḥ</ref> | indriyajayo <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">vinayaḥ</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">balaṃ</ref> hastyaśvarathapādātam | <pb n="319"/><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">parākramaḥ</ref> parakīyamaṇḍalādyākrameṇāvaskandaḥ | yuddhādike sāmarthyaṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">śaktiḥ</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">pratāpaḥ</ref> śatruviṣaye santāpakāriṇī prasiddhiḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">prabhāvo</ref> ’bhijanadhanamantrisampat | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">ādi</ref>grahaṇena yaśaḥprabhṛti | ete ca sampūrṇasvabhāvā eva vibhāvā bhavanti | uttamasya kadācitkaścidadhika iti pṛthakpṛthagudāharaṇamasat<app><rdg wit="#RK">haraṇam</rdg></app> | vastuto hyatrodāharaṇaṃ sarvameva rāmādicaritam | sacivāyattasiddhau ca <name>vatsarājaprā</name>ye nāyake yathāyogaṃ sacivagatā apyete mantavyāḥ | pratināyakagatā api ca te utsāhavyañjakā iti yathāyogaṃ vyastasamastabhedakalpanaṃ kavinā kāryam |</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">sthairya</ref>macalanam | gāmbhīryakṛtaṃ saṃvaraṇaṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">dhairyam</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">śaurya</ref> yuddhādikriyā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">tyāgo</ref> dānam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.66.1">vaiśāradyaṃ</ref> sāmādyupāyacatuṣkasyaikadvitricaturādibhedairyathāviṣayaṃ niyojanam |</p>

<p><app><note xml:lang="en"><p>This whole paragraph is cited in full for the first time by <foreign xml:lang="sa-Latn">लोचनव्याख्या</foreign> (Mad. Ms.) as given here</p></note></app>arthyate ityarthaḥ | karmaṇi ghañ | dharmādi caturvargaḥ | karmavyutpattyaiva hi dharmādayaḥ puruṣārthāḥ ityucyante | puruṣeṇārthanīyatvāt | arthaviśeṣasya vividhatvaṃ dharmādibhedāt | tadayamarthaḥ | vividhaṃ dharmādirūpamarthaviśeṣamabhisandhāyaṃ<app><rdg wit="#म #भ">ya viṣā</rdg></app> aviṣāditvāt avismayāsaṃmohaśceti dvandve ekavadbhāvaḥ | avismayādasaṃmohācca hetoryo ’dhyavasāyo niścayaḥ sa cotsāhayatīti ṇijantāt pacādyajantatvena vyutpattyā utsāhahetuḥ | utsāhaścāsāvadhyavasāyaśceti karmadhārayaḥ |</p>

<p>etaduktaṃ bhavati—āpadi hṛdayasya nimagnatvaṃ, tatparavaśatvaṃ, viṣāditvaṃ, svalpe ’pi santoṣo vismayaḥ | mithyājñānaṃ moha etattrayamapāsya yastattvaniścayaḥ sa evotsāhahetuḥ pradhānatayā | raudre tu mamatā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>prādhānyādaśāstrīyānucitayuddhā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>dyapīti mohavismayaprādhānyam | evaṃ ca viṣāditvāditrayāpāsanapūrvakamudbhūtenādhyavasāyena hetunā ya utsāha utpadyate sa vīraraso nāma |</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.68">sthitiḥ</ref> sthairyam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.68">vī</ref>rya śauryam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.68">garva</ref>padena tadanubhāvo lakṣyate | utsāhana<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.68">mutsāho</ref> ’balasya viṣaṇṇaprāyasyottejanaṃ yathā <title key="#Setu">setubandhakā</title>vye | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.68">parākramaḥ</ref> parākramaṇā| itthamatra bhavadbhirāsitavyaṃ yoddhavyamiti balasya vyāpāraṇāditikartavyatāyāṃ<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app> bhṛtyānāṃ prabhāvanā prabhāvasampādanam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.68">ākṣepo</ref> vastvantarasya sūcanaṃ tena kṛtāni tatpradhānāni yāni vākyānīti gambhīraduravagāhārthatvaṃ vākyānāmityuktam |(68)</p>

<ab type="trailer">iti vīrarasaprakaraṇaṃ samāptam |</ab>

<ab type="header"><pb n="320"/>atha bhayānakarasaprakaraṇam |</ab>

<p>vīrasya bhītāvayava(bhītābhaya)pradhānatvādbhayānakaṃ lakṣayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.68.1">atheti</ref> | vikṛto
ravo ’ṭṭahāsādiḥ | sattvānāṃ piśācānāṃ darśanam | trāsodvegau paragatau | śūnyāgārasyāraṇyasya ca gamanaṃ prāptiḥ | svajanasya yau badhabandhau tayordarśanaṃ pratyakṣeṇa | śravaṇamāgamena | kathācirā<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note></app>tikrāntayorapi punaranusandhānena smaraṇam |</p>

<p>vepituṃ pravṛttaṃ yatkaracaraṇaṃ ā(tadā)dikarmaiva bhayavyañjakaṃ vyādhyādivailakṣaṇyasūcanāt | pulako romakūponnatiḥ | svarasya bhedaḥ svabhāvaviparyayaḥ|</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.69">gurunṛpayoriti</ref> | ayamāśayaḥ—bhayaṃ tāvatstrīnīcabālādiṣu vakṣyate | nottamamadhyamaprakṛtiṣu | te ’pi (<app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app>uttamamadhyamaprakṛtayo ’pi tu gurubhyo rājñaśca (<app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app>kṛtrimaṃ) bhayaṃ darśayeyuḥ | tadbhāve ’pyeṣāṃ sutarāmuttamatvaṃ bhavati | aprabhutvaṃ cāmātyānām | yathāha—<quote>‘svecchācārī bhīta evāsmi’</quote> iti | <ref cRef="Ratnā.1.7">(ratnā.1.7)</ref> | anubhāvāśca tathā śliṣṭāstatra <pb n="321"/>kriyante loke yena satyata eva bhīto ’yamiti gurvādīnāṃ pratītirbhavati | asvābhāvikatvācca kṛtakatvaṃ, bahutarakālānuvartanenāsvādyatvācca rasatvam | na ca vyabhicāritvam | taddhi tadā syādyadi svabhāvata eva <app><rdg wit="#भ">kaścit</rdg></app>kiñcitkālalavamutpadyate (69)</p>

<p>gātrādīnāṃ bhedo varṇakarmasaṃsthānādiviparyayaḥ | vīkṣyamati(bhi)krā(krā)myati vīkṣaṇaṃ kā<app><rdg wit="#म #भ">kṣaṇakādarśaka</rdg></app>ndiśīkatvena nirlakṣacakṣuḥkṛtam<app><rdg wit="#म #भ">kṛtāḥ</rdg></app> | udvegaḥ calanam | sādo gātrāṇāṃ srastatā | mukhasya tāluni śoṣaḥ | hṛdayasyandanamativegena | iha<app><rdg wit="#ब">gena bhaya</rdg></app> bhayamityabhineyamiti vīrarasa ityāryātaḥ sambadhyate |</p>

<p>tā etā hyāryā ekapraghaṭṭakatayā pūrvācāryairlakṣaṇatvena paṭhitāḥ | muninā tu sukhasaṅgrahāya yathāsthānaṃ niveśitāḥ |</p>

<p><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.71">sattvasamutthamiti</ref> | sattvaṃ manassamādhānaṃ tajjanmakamiti naṭasyeyaṃ śikṣā |</p>

<p>sā ca sarvaviṣayeti <persName key="#Ṭīkākāra">ṭīkākāraḥ</persName> | tadidamasat | kavinaṭaśikṣārthameva sarvamidaṃ prakaraṇam | loke vibhāvānubhāvābhinayādivyavahārābhāvāt | tasmādayamatrārthaḥ—<pb n="322"/>etattāvaddhayaṃ svabhāvajaṃ rajastamaḥprakṛtīnāṃ nīcānāmityarthaḥ | ye ’pi ca sattvapradhānāsteṣāṃ sattvasamutthaṃ prayatnakṛtamebhirevānubhāvaiḥ kāryam, kintu mṛduceṣṭitaiḥ yatastatkṛtakam | punaḥśabdo viśeṣadyotakaḥ | nanu ca rājādiḥ kimiti gurvādibhyo bhayaṃ kṛtaṃ(takaṃ) darśayati | darśayitvā kimiti mṛdūn gātrakampanādīnpradarśayati | kimiti ca bhayānaka eva kṛtakatvamuktam | sarvasya hi kṛtakatvamuktaṃ bhavati | yathā veśyā <app><note xml:lang="en"><p>H.Ms.</p></note></app>dhanārthinī kṛtakāṃ ratimādarśayati—ityāśaṅkya sādhāraṇamuttaramāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.71">tathaiva kāryamiti</ref> | bhaye hi pradarśite gururvinītaṃ taṃ<app><note xml:lang="en"><p>KA, KLV</p></note></app> jānāti | mṛduceṣṭitatayā cādhamaprakṛtimena na<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> gaṇayati | kṛtakaśṛṅgāraratyādeśco<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>padiṣṭānna<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> kācitpuruṣārthasiddhiḥ | tenaiva hyuktena prakāreṇa <app><rdg wit="#म">kāryaḥ</rdg></app>kāryapuruṣārthaviśeṣo labhyate | yatra tu rājā na kṛtakaṃ parānugrahāya krodhavismayādīndarśayati tatra vyabhicāritaiva teṣāṃ na sthāyitetyetadarthasūcikāmeva guruvaṃśāntaraprasiddhāmāryāṃ paṭhati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.72">karacaraṇeti</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.72">nitya</ref>miti | kṛtakatve ’kṛtakatve ca | (72)</p>
<ab type="trailer">iti bhayānakarasaprakaraṇam ||</ab>

<ab type="header">atha bībhatsarasaprakaraṇam ||</ab>
<p>avasaraprāptaṃ bībhatsarasaṃ lakṣayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.72.1">atheti</ref> | <app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app>ahṛdyaṃ hṛdyamapi kiñcitkasyacinnisargato ’prayataṃ (to ’priyaṃ) laśunamiva dvijānām | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.72.1">apriyaṃ</ref> jātyādidoṣāt | yathā śleṣmopahatasya kṣīram | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.72.1">acokṣaṃ</ref> svarūpeṇāduṣṭamapi tu malādyupahatam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.72.1">aniṣṭaṃ</ref> yatrāniśaṃ bhuktatvenecchā<app><rdg wit="#म #भ">cchādivṛttā</rdg></app> nivṛttā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.72.1">saṃhāraḥ</ref> piṇḍīkaraṇam | mukhasyeti tadaṅgānāṃ saṅkocanam | ullekhanamullāghaḥ | niṣṭīvanaṃ kaphanirāsanam | <pb n="323"/>udvejanaṃ gātroddhūnanam | nāsāpracchādanaṃ durgandhaprāye dṛṣṭam | pratighātādavyaktāni pādayoḥ patanāni | yadi vā ’sthikaṅkālādyākule pitṛvane sañcarato ’sphuṭitāni pādapatanāni kvaciddīrghāṇi anyatra hrasvāni iti | (74)</p>
<ab type="trailer">iti bībhatsarasaprakaraṇam ||</ab>

<ab type="header">athādbhutarasaprakaraṇam |</ab>
<p>sarvatrānte ’dbhuta ityuktaṃ lakṣayitumāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">atheti</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">divyā</ref> gandharvādayaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">īpsitaḥ</ref> śakyaprāptirarthaḥ | anyo <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">manorathaḥ</ref> | tayoḥ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">prāptiḥ</ref> | <app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app>upavane devakule ca gamanam | tasyādbhutavibhāvatvaṃ yena tatratyaṃ saraḥ<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>saṃ<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app>niveśādi na kvacit dṛṣṭam | sabhā gṛhaviśeṣaḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">vimānādī</ref>ni divyarathāḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">māyā</ref> rūpaparivartanādikā | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">indrajālaṃ</ref> mantradravyahasta<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app><pb n="324"/>yuktyādinā asambhadvastupradarśanam | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">tasye</ref>tyadbhutasya | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">harṣa</ref>śabdenātra tadanubhāvāḥ | sādhviti vadanaṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">sādhuvādaḥ</ref> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.74.1">dānaṃ</ref> dhanādeḥ | prabandhaṃ satataṃ kṛtvā hāhāśabdasya karaṇam | celasyāṅguleśca bhramaṇam |</p>

<p>atiśeta itya<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.75">tiśayaḥ</ref> | anyāpekṣayā yo ’rtha utkuṣṭaḥ | tena vācyabhūtena yuktaṃ <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.75">yadvākyaṃ</ref> yacca <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.75">śilpaṃ karmarūpaṃ</ref> (<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app>praśasta)karmātmakaṃ, <quote>‘praśaṃsāyāṃ rūpam’</quote> | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.75">sarva</ref>mityevaṃprakāramiti yāvat | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.76">sparśagraha</ref>śabdena tadvibhāvādayaḥ | abhinayo la(va)kṣyamāṇo lakṣyate |
<quote><lg>
  <l>‘kiñcidākuñcite netre kṛtvā bhrūkṣepameva ca |</l>
  <l>tathāṃsagaṇḍayoḥ sparśātsparśamivaṃ vinikṣipet ||’</l>
</lg></quote> <ref cRef="NāŚā.22.77">(nā. śā. 22.77)</ref> iti |  gātrasyordhvaṃ sāhlādaṃ dhūnanamullukasanam | bahuvacanaṃ prakṛtibhedena prakāravaicitryaṃ sūcayati || (76)</p>

<ab type="trailer">ityaddhutarasaprakaraṇaṃ samāptam |</ab>

<p>atha pradhānabhūtavibhāvānuguṇabhāvapratipādanaṃ bhedapradarśanavyājena karoti—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.77">śṛṅgāra</ref>mityādinā | vākyaraudro hi tatra svabhāvaraudra iti vyavahariṣyate | svabhāvānusāritvādvā<pb n="325"/>kyasya | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.78">dharmopaghāta</ref>ja uttamānāmapi śobha(ca)nahetutvāt | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.78">śoka</ref>śabdena svajanādinā<app><note xml:lang="en"><p>VR, Kan</p></note></app>śaśca ete trayo vibhāvāḥ | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.79">dharma</ref>śabdenāgninaṣṭomādikriyā | ata etadyajanādi na<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app> niyamenānubhāvātmakam | pratināyakagataṃ tu vibhāvarūpamapi | <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.80">vyājā</ref>diti | kṛtaka ityarthaḥ | anenānubhāvamārdavaṃ darśitam | aparādhyantītyaparāddhā(dhā)ścorādayaḥ | yattu svabhāvatrastahṛdayānāṃ strībālādīnāṃ tṛṇe ’pi kampamāne bhayaṃ tadvi<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.80">trāsitakam</ref> | viśeṣeṇa trāsyata iti vitrāsito bālādiḥ | tatprakṛtitvādbhayānakaṃ tathoktam | tataḥ saṃjñāyāṃ kan |</p>

<p>gurvādyaparādhātparamārthato ’pyuttamānāṃ bhayāvega<app><rdg wit="#भ">yāvaha</rdg></app> iti tvasat | bhayaṃ hi vināśaśaṅkātmakaṃ nottameṣu saṃbhavati | <app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app>tathā ca bhayaṃ nāma strīnīcaprakṛtikamiti sāmānyena lakṣyate |</p>

<p>rudhirāntrādidarśanādyo bībhatsaḥ kṣobhaṇatvācchuddhaḥ | yastu viṣṭhādibhyaḥ sa udvegī hṛdayaṃ calayati so ’śuddhaḥ | aśuddhavibhākatvāt | <persName key="#Tauta">upādhyāyastvāha</persName>—bībhatsastāvadvibhāvaviśeṣāt<app><rdg wit="#म #भ">ṣādi</rdg></app> dvividhaḥ<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app> | yatra tu saṃsāranāṭyanāyakarāga<app><rdg wit="#म #भ">raṅga</rdg></app>—pratipakṣatayā mokṣasādhanatvācchuddhaḥ | yadāhuḥ—<quote>‘śokātsvāṅgajugupsā’</quote> iti tathā <quote>‘vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam |’</quote> <ref cRef="YoSū.2.40 YoSū.2.33">(yogasū. 2.40,33)</ref> iti | tena so ’pi paramārthatastrividha eva <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.81">dvitīyaka</ref> ityanena tasya durlabhatvenāprācuryaṃ sūcayati |</p>
<!-- There is a footnote marker before वितर्क- but no footnote !-->

<p><pb n="326"/><ref type="pratīka" target="NāŚā.6.82">divya</ref> iti | yatra sabhāvimānādayo ’nubhāvāḥ | ānandayatī<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.82">tyānando</ref> manorathāvāptyādiḥ | sa eva harṣayatīti <ref type="pratīka" target="NāŚā.6.82">harṣaḥ</ref> |</p>

<p>eṣu ca ‘śṛṅgāram’ ityādiṣu ślokeṣu cakārā vi<app><rdg wit="#म">carārādvi</rdg></app>bhāvānubhāvāntaranirāsaśaṅkāṃ parākartum | evakārāḥ iyanta eva teṣāṃ mukhyatvena saṅgatā iti darśanārthāḥ | tathāśabdā anuktavibhāvādyūhanārthā iti yathāyogaṃ yojyam | (82)</p>

<ab type="trailer">ityadbhutarasaprakaraṇaṃ samāptam |</ab>
<ab type="header">atha śāntarasavicāraḥ |</ab>

<p>ye punarnava rasā iti paṭhanti tanmate śāntasvarūpamabhidhīyate | tatra kecidāhuḥśāntaḥ śamasthāyibhāvātmakastapasyā<app><rdg wit="#म #भ">syadyogi</rdg></app>yogisamparkādibhiḥ vibhāvairutpadyate | tasya kāmakrodhādyabhāvarūpairanubhāvairabhinayaḥ | vyabhicārī dhṛtimatiprabhṛtiḥ (iti) |</p>

<p>etadapare na sahante | śamaśāntayoḥ paryāyatvāt | ekānna(ekena)pañcāśadbhāvā iti saṅkhyātyāgāt | kiñca vibhāvā ṛtumālyādayastatsamanaṃntarabhāvini śṛṅgārādāvanusandhīyante iti yuktam | tapo ’dhyayanādayastu na śāntasya samanantara<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>hetavaḥ | <pb n="327"/>tattvajñānasyānantarahetava iti cetpūrvataroditatattvajñāne ’pi tarhi prayojyateti tapo ’dhyayanādīnāṃ vibhāvatā tyaktā syāt | kāmādyabhāvo ’pi nānubhāvaḥ | śā(aśā)ntādvipakṣādavyāvṛtteḥ | agamakatvātprayogāsamavāyitvācca | na hi ceṣṭāvyuparamaḥ prayogayogyaḥ | suptamohādayo ’pi hi niḥśvāsocchvāsapatanabhūśa<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>yanādibhiraśceṣṭābhirevānubhāvyante | dhṛtiprabhṛtirapi prāptaviṣayopabhogaḥ kathaṃ śānte syāt | na cākiñcitkaratvamātreṇa tattvajñānopāye vyutpādyante vineyāḥ<app><rdg wit="#म">vinaye</rdg></app> | naite<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> paraduḥkhaduḥkhitamanaso dṛśyante samyagdarśanasamāvasthāṃ prāptāḥ | api tu saṃsāre | tanna śānto rasa iti |</p>

<p>atrocyate—yathā<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> iha tāvaddharmāditritayamevaṃ<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> mokṣo ’pi puruṣārthaḥ | śāstreṣu smṛtītihāsādiṣu ca prādhānyenopāyato vyutpādyata iti suprasiddham | yathā ca kāmādiṣu samucitāścittavṛttayo ratyādiśabdavācyāḥ kavinaṭavyāpāreṇāsvādayogyatāprāpaṇadvāreṇa tathāvidhahṛdayasaṃvādavataḥ sāmājikānprati rasatvaṃ śṛṅgārāditayā nīyante tathā mokṣābhidhānaparamapuruṣārthocitā cittavṛttiḥ kimiti rasatvaṃ nānīyata iti vaktavyam | yā cāsau tatābhūtā cittavṛttiḥ saivātra sthāyibhāvaḥ | etattu cintyam | kiṃ nāmāsau—tattvajñānotthito nirveda iti <name>kecit</name> | tathā hi—dāridryādiprabhavo yo nirvedaḥ sa tato ’nya eva | hetostattvajñānasya vailakṣaṇyāt | sthāyisañcārimadhye caitadarthamevāyaṃ paṭhitaḥ | anyathā māṅgaliko munistathā na paṭhet | jugupsāṃ ca vyabhicāritvena śṛṅgāre niṣedhanmunirbhāvānāṃ sarveṣāmeva sthāyitva<app><rdg wit="#भ">meva sañcāritva</rdg></app>sañcāritva<app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">भ</foreign>. <foreign xml:lang="sa-Latn">नात्तापत्वानुभा ।</foreign> Kan; <foreign xml:lang="sa-Latn">चित्तजत्व॰</foreign> VR</p></note></app>cittopāttatvānubhāvasthatvānni(bhāvatvāni) yogyatopanipātitāni śabdārthabalākṛṣṭānyanujānāti |</p>

<p>tattvajñānajaśca nirvedaḥ sthāyyantaropamardakaḥ | (upamardaka) bhāvavaicitryasahiṣṇubhyo ratyādibhyo yaḥ paramaḥ sthāyiśīlaḥ sa eva hi<app><rdg wit="#VR">kila</rdg></app> sthāyyantarāṇāmupamardakaḥ | idamapi <pb n="328"/>paryanuyuñjate—tattvajñānajo nirvedo(pyava) (do ’sya ca) sthāyīti vadatā tattvajñānamevātra vibhāvatvenoktaṃ syāt | vairāgyasa<app><note xml:lang="en"><p>VR. <foreign xml:lang="sa-Latn">बीजादिषु</foreign>; KA</p></note></app>bījādiṣu kathaṃ <app><rdg wit="#म #भ">upāyam</rdg></app>vibhāvatvam ? tadupāyatā(tvā)diti cetkāraṇakāraṇo(ṇe) ’yaṃ vibhāvatāvyavahāraḥ | sa cātiprasaṅgāvahaḥ |</p>

<p>kiñca nirvedo nāma sarvatrānupādeyatāpratyayaḥ vairāgyalakṣaṇasya ca (ṇaḥ | sa ca) tattvajñānasya pratyukto(to)payogī | virakto hi tathā prayatate yathā ’sya tattvajñānamutpadyate | tattvajñānāddhi mokṣaḥ | na tu <app><rdg wit="#भ">tantraṃ jñā</rdg></app>tattvaṃ jñātvā nirvidyate nirvedācca mokṣa iti | <quote>‘vairāgyātprakṛtilayaḥ |’</quote> iti hi tatrabhavantaḥ <ref cRef="SāṃKā.45">(ī. kṛ. sāṃkhyakārikā 45)</ref> |</p>

<p>nanu tattvajñāninaḥ sarvatra dṛḍhataraṃ vairāgyaṃ dṛṣṭam | tatrabhavaddhirapyuktaṃ—<quote>‘tatparaṃ puruṣakhyāterguṇavaitṛṣṇayam’</quote> iti <ref cRef="YoSū.1.16">(yogasūtra-1-16)</ref> | bhavatyevam | tādṛśaṃ tu vairāgyaṃ <quote>‘jñānasyaiva parā kāṣṭhā |’</quote> iti <ref cRef="YoSūBhā.1.16">(vyāsabhāṣya-1-16)</ref> <name key="#Patañjali">bhujaṅgavibhunaiva</name> bhagavatā ’bhyadhāyi | tataśca tattvajñānamevedaṃ tattvajñānamālayā paripoṣyamāṇamiti na nirvedaḥ sthāyī | kintu tattvajñānameva sthāyīti<app><rdg wit="#VR">sthāyī</rdg></app> bhavate | yattu vyabhicārivyākhyānāvasare vakṣyate taccirakālavibhramavipralabdhasyopādeyatvanivṛttaye | yatsamyagjñānam—</p>
<p>yathā—
<quote><lg>
  <l>
    ‘vṛthā dugdho ’naṅvāṃsstanabharanatā gauriti paraṃ<lb type="pada"/>
    pariṣvaktaḥ ṣaṇ̣dho yuvatiriti lāvaṇyarahitaḥ |
  </l>
  <l>
    kṛtā vaiḍūryāśā vikacakiraṇe kācaśakale<lb type="pada"/>
    mayā mụ̄dhena tvāṃ kṛpaṇamaguṇajñaṃ praṇamatā ||’ iti
  </l>
</lg></quote> <pb n="329"/>tannirvedasya khedarūpasya <app><rdg wit="#VR">bhāvatvena</rdg><rdg wit="#RK #भ">vibhāvavatve</rdg></app>vibhāvatvena | etacca tatraiva vakṣyāmaḥ |</p>

<p>nanu mithyājñānamūlo viṣayagandhastattvajñānātpraśāmyatīti <hi rend="bold">duḥkhajanma<app><note><p>duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ | <ref cRef="NyāSū.1.12">gautama-nyāya-sūtra-(1.12)</ref></p></note></app>sūtreṇā</hi>—kṣapādapādairvadadbhirmithyājñānāpacayakāraṇaṃ tatvajñānaṃ vairāgyasya doṣāpāyalakṣaṇasya kāraṇamuktam | nanu tataḥ kim ? nanu vairāgyaṃ nirvedaḥ ? ka evamāha ? nirvedo hi śokupravāhaprasararūpaścimattavṛttiviśeṣaḥ | vairāgyaṃ tu rāgādīnāṃ pradhvaṃsaḥ |</p>

<p>bhavatu vā vairāgyameva nirvedaḥ | tathāpi tasya svakāraṇavaśānmadhyabhāvino ’pi na mokṣe sādhye sūtrasthānīyatā pratyapādi<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> ācāryeṇa | kiñca tattvajñānotthito nirveda iti śamasyaivedaṃ nirvedanāma kṛtaṃ syāt | na ca<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> śamaśāntayoḥ paryāyatvamāśaṅkanīyam<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> | <app><note xml:lang="en"><p>VR reads: <foreign xml:lang="sa-Latn">हासहास्याभ्यां व्याख्यातम् । सिद्धसाध्यतया लौकिकालौकिकत्वेन साधारणासाधारणतया च वैलक्षण्यं ।</foreign></p></note></app>hāsahāsyayoriva<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> siddhasādhyatayā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> laukikālaukikatayā<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> sādhāraṇāsādhāraṇatayā ca vailakṣaṇyāt<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> | śamaśāntayorapi sulabhameva tasmānna nirvedaḥ sthāyīti |</p>

<p><name>anye</name> manyante ratyādaya evāṣṭau cittavṛttiviśeṣā uktāḥ | ta eva kathitavibhāvaviviktayā(tayā) śrutā(tyā)dyalaukikavibhāvaviśeṣasaṃśrayā vicitrā eva tāvat | tataśca tanmadhyādevānyatamo ’tra sthāyī | tatrānā(vyā)hatānandamaya<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>svātmaviṣayā ratireva mokṣasādhanamiti saiva śāstre ratisthāyī | yathoktam—
<quote><lg>
  <l>‘yaścātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ |</l>
  <l>ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ||’</l>
</lg></quote> <ref cRef="Gītā.3.17">(gītā 3-17)</ref></p>

<p>evaṃ samastaviṣayaṃ vaikṛtaṃ paśyato viśvaṃ ca śocyaṃ vilokayataḥ sāṃsārikaṃ ca vṛttāntamapakāritvena paśyataḥ sātiśayamasammohapradhānaṃ <app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>vīryamāśritavataḥ sarvasmādviṣayasārthā <app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>dbibhyataḥ sarvalokaspṛhaṇīyādapi pramadāderjugupsamānasyāpūrvasvātmātiśayalābhādvi<pb n="330"/>smayamānasya mokṣasiddhiriti | (<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>ratihāsādīnāṃ vismayāntānāmanyatamasya sthāyitvaṃ nirūpaṇīyam | na caitanmunerna sammatam | yāvadeva hi <app><rdg wit="#म #भ">viśeṣādvibhāvāt</rdg></app>viśiṣṭān <app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>bhāvānparigaṇayati <app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>ratyādiśabdena ca tatprakārānevānyānsaṃgṛhṇīte tāvadeva tadvyatiriktālaukikahetūpanatānāṃ ratyādīnāmanujānātyevāpavargaviṣayatvam | <app><note xml:lang="en"><p>TV</p></note></app>evaṃvādināṃ tu parasparameva <app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>viśārayatāmekasya sthāyitvaṃ viśīryata eva | tadapāyabhedāttasya tasya sthāyitvamityapyucyamānaṃ <app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>pratyuktameva | sthāyibhedena pratipuruṣaṃ rasasyāpyanantyāpatteḥ<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> | mokṣaikaphala<app><rdg wit="#VR">hetutvādeko</rdg></app>tvādeko rasa iti cet | <app><rdg wit="#VR #म">kṣāmaikaḥ</rdg><rdg wit="#RK">kṣayai</rdg></app>kṣayaikaphalatve vīraraudrayorapyekatvaṃ syāt | <name>anye</name> tu pānakarasavadavibhāgaṃ prāptāḥ sarva eva ratyādayo ’tra sthāyina ityāhuḥ | cittavṛttīnāmayugapadbhāvādanyonyaṃ ca virodhādetadapi na manojñam |</p>

<p>kastarhyatra sthāyī | ucyate—iha tattvajñānameva tāvanmokṣasādhanamiti tasyaiva mokṣe sthāyitā yuktā | tatvajñānaṃ ca nāmātmajñānameva | <app><rdg>ātmanaśca vyatiriktasya viṣayasyeva jñānam</rdg></app>ātmanaśca(ścā)vyatiriktamindriya(ktaṃ syāda)syaiva jñānam ? paro hyevamātmā ’nātmaiva syāt | vipañcitaṃ caitadasmadgurubhiḥ | asmābhiścānyatra vitanyata itīha nātinirbandhaḥ kṛtaḥ |</p>

<p>tenātmaiva jñānāndādiviśuddhadharmayogī parikalpitaviṣayoparāgarahito ’tra sthāyī | na cāsya sthāyitayāsthāyitvaṃ vacanīyam | ratyādayo hi tattatkāraṇāntarodayapralayotpadyamānanirudhyamānavṛttayaḥ kañcitkālamāpekṣikatayā sthāyirūpātmabhittisaṃśrayāḥ ṣaṭ(santaḥ) sthāyina ityucyante | tattvajñānaṃ tu sakalabhāvāntarabhittisthānīyaṃ sarvasthāyibhyaḥ sthāyitamaṃ sarvāḥ ratyādikāssthāyicittavṛttīrvyabhicārībhāvayat nisargata eva siddhasthāyibhāvamiti tantravacanena | ata eva pṛthagasya gaṇanā na yuktā | na hi khaṇḍamuṇḍayomarmadhye tṛtīyaṃ gotvamiti gaṇyate | tenaikānna(naikona)pañcāśadbhāvā ityavyāhatameva |</p>

<p>asyāpi kathaṃ (na) pṛthaggaṇaneti cet-pṛthagāsvāda(dā)yogāditi brūmahe | na hi ratyādaya ivetarāsampṛktena<app><rdg wit="#म">rāsaṃvṛttena</rdg></app> vapuṣā tathāvidhamātmarūpaṃ laukikapratītigocaraḥ (ram |) svagatamapyavikalparūpaṃ vyutthānāvasare ’nusandhīyamānaṃ cittavṛttyantarakaluṣamevāvabhāti |</p> 

<p>bhāsatāṃ vā loke tathā | tathāpi na sambhava<app><rdg>sambhāvanbhā</rdg></app>nmātra sthāyināṃ gaṇanam | raseṣūkteṣvanupayogāt | api tu vyabhicāritvāllakṣaṇīyatvaṃ neti<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app> vijñāyate | tathāhyekānna(hyekona)pañcāśattā<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> bhāvairityetatpraghaṭṭakopapattiḥ | na cāsyātmasvabhāvasya vyabhicāritvamasambhavādavaucitryāvahatvādanaucityācca | śamaātmasvabhāvaḥ sa śama śabdena <pb n="331"/>muninā<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> vyapadiṣṭaḥ | yadi tu sa eva śamaśabdena<app><rdg wit="#म #भ">śabde vyapa</rdg></app> vyapadiśyate nirvedaśabdena<app><rdg wit="#म #भ">bde vā</rdg></app> vā tanna kaścidbadhaḥ | kevalaṃ śamāścittavṛtyantaram | nirvedo ’pi dāridryādivibhāvāntarotthitanirvedatulyajātīyo na<app><rdg wit="#VR">sa</rdg></app> bhavati tajjātīya eva | hetubhede ’pi tadvyapadeśyo <app><rdg wit="#Kan #RK">ratibhayādibhiriva</rdg></app>ratibhayādiriva |</p>

<p>tadidamātmasvarūpameva tattvajñānaṃ śamaḥ | tathā ca yatkāluṣyoparāgaviśeṣā evātmano ratyādayaḥ | tadanugame ’pi viśuddhamasya rūpamavyavadhānasamādhibalādadhi<app><rdg wit="#भ">datiśayya</rdg></app>śayya vyutthāne ’pi praśāntatā bhavati | yathoktaṃ <quote>‘(tasya) praśāntavāhitā saṃskārāt’</quote> <ref cRef="YoSū.3.10">(yogasū. 3.10)</ref> iti | tattvajñānalakṣaṇasya ca <app><rdg wit="#भ">ṇasyāvasthā</rdg></app>sthāyinaḥ samasto ’yaṃ<app><rdg wit="#म #भ">mantato ’yam</rdg></app> laukikālaukikacittavṛttikalāpo<app><rdg wit="#म">kālopādhyā</rdg></app> vyabhicāritāmabhyeti | tadanubhāvā eva ca yamanimādyupakṛtā anubhāvā<app><rdg wit="#म #भ">bhāvādupā</rdg></app> upāṅgābhinayādya<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>dhyāyatraye ca ye svabhāvābhinayā vakṣyante | ata ete <app><rdg wit="#Kan #RK">ta</rdg></app>etadviṣayā eva | ayameva hi svabhāvaḥ | vibhāvā api kathaṃ īśvarānugrahaprabhṛtayaḥ prakṣayo<app><rdg wit="#म #भ">vṛkṣayośca</rdg></app>nmukhāśca<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> ratyādayo ’trāsvadyānte<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> | kevalaṃ yathā vipralambhe autsukyaṃ saṃbhoge ’pi vā <quote>‘premāsamāptotsavam’</quote> <ref cRef="TāVa.1.17">(tāpasavatsarāja. 1-17)</ref> iti, yathā ca raudre augryaṃ; yathā ca karuṇavīrabhayānakādbhuteṣu nirvedadhṛtitrāsaharṣā vyabhicāriṇo ’pi prādhānyenāvabhāsante tathā śānte<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> jugupsādyāḥ<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>, sarvathaiva<app><rdg wit="#भ">sarve tathaiva</rdg></app> rāgapratipakṣatvāt |</p>

<p>tathā hi-mahāvrate <app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>nṛkapālādidhāraṇam—asu<app><note xml:lang="en"><p>VMK</p></note></app>bhāryādisambandhā<app><note xml:lang="en"><p>VMK</p></note></app>di vistārasaṃkṣepādikarmīkṛtirhi dharme (?) jugupsāhetutvenaiva | nijābhyañjana<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>devarātputrajanmānyupadiṣṭam |</p>

<p>svātmani ca kṛtakṛtyasya parārthaghaṭanāyāmevodyama ityutsāho ’sya paropakāraviṣayecchāprayatnarūpo dayāparaparyāyo ’bhyadhiko ’ntaraṅgaḥ | ata eva (<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>etadvyābhicāribalāt ?) keciddayāvīratvena vyapadiśanti | anye dharmavīratvena |</p> 

<p>nanūtsāho ’haṅkāraprāṇaḥ | śāntastvahaṅkāraśai<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>thilyātmakaḥ | vyabhicāritvaṃ hi viruddhasyāpi na nocitaṃ ratāviva nirvedādeḥ |
<lg>
  <l>
    ‘śayyā śādvalam’ (āsanaṃ śuci śilā sadma drumāṇāmadhaḥ<lb type="pada"/>
    śītaṃ nirjharavāri pānamaśanaṃ kandāḥ sahāyā mṛgāḥ |
  </l>
  <l>
    ityaprārthitasarvalabhyavibhave doṣo ’yameko vane<lb type="pada"/>
    duṣprāpārthini yatparārthaghaṭanāvandhyairvṛthā sthīyate ||)
  </l>
</lg> <ref cRef="Nāgā.4.2">(nāgānanda. 4.2)</ref> ityādau <pb n="332"/>hi paropakārakaraṇe hyutsāhasyaiva prakarṣo lakṣyate | na tūtsāhaśūnyā kācidapyavasthā | icchāprayantavyatirekeṇa pāṣāṇatāpatteḥ | yata eva paridṛṣṭa<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>parāvaratvena svātmoddeśena kartavyāntaraṃ nāvāśiṣyate ata eva śāntahṛdayānāṃ paropakārāya śarīrasarvasvādidānaṃ na śāstra<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>virodhi | <quote>‘ātmānaṃ gopāyet’</quote> <ref cRef="GauDhaSū.9.35">(gautamadharmasūtra 9.35)</ref> ityādinā hyakṛtakṛtyaviṣayaṃ śarīrarakṣaṇa<app><rdg wit="#म #भ">śarīrabhūtatāmupa</rdg></app>mupadiśyate | sannyāsināṃ tadrakṣāditātparyābhāvāt | tathā hi—
<quote><lg>
  <l>‘dharmārthakāmamokṣāṇāṃ prāṇāḥ saṃsthitihetavaḥ</l>
  <l>tānnighnatā kinna hataṃ rakṣatā kiṃ na rakṣitam ||’</l>
</lg></quote> <ref cRef="Hitopa.1.83">(hitopadeśa-1.83)</ref> iti | 
suprasiddhacaturvargasādhakatvameva deharakṣāyāḥ nidānaṃ darśitam | kṛtakṛtyasya <quote>‘jale ’gnau śvabhre vā patet’</quote> iti sannyāsitve śravaṇāt | tad<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>yathākathañcittyājyaṃ<app><rdg wit="#म #भ">prājyaśa</rdg></app> śarīraṃ yadi parārtha ta<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>ttyajyate tatkimiva na sampāditaṃ bhavati | jīmūtavāhanādīnāṃ na yatitvamiti cet kiṃ tena naḥ? tattvajñānitvaṃ tāvadavaśyamasti | anyathā dehātmamānināṃ deha eva sarvasvabhūte dharmādyanuddeśena<app><rdg wit="#भ">dyanuśete na</rdg></app> parārthe tyāgasyāsambha<app><rdg wit="#VR #Kan">asambhāvyatvāt</rdg></app>vāt | yuddhe ’pi hi na<app><rdg wit="#म">yuddhe vihīna</rdg><rdg wit="#भ">buddhe vihīnavīrasya</rdg></app> vīrasya<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> deha<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>tyāgāyodyamaḥ | parā<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>vaja<app><rdg wit="#म">parājayo</rdg></app>yoddeśenaiva pravṛtteḥ | bhṛgupatanādāvapi śubhataradehāntarasampipādayiṣaivādhikaṃ vijṛmbhate | tatsvārthānuddeśena parārthasampattyai yadyacceṣṭitaṃ dehatyāgaparyantamupadeśadānādi tattadalabdhātmatattvajñānānāmasambhāvyameveti te ’pi tattvajñāninaḥ | <quote>‘jñānināṃ sarveṣvāśrameṣu muktiḥ’</quote> iti smārteṣu śrutau ca | yathoktam—
<quote><lg>
  <l>‘devārcanaratastattvajñānaniṣṭho ’tithipriyaḥ |</l>
  <l>śrāddhaṃ kṛtvā<app><rdg wit="#HMs">śrāddhī caredavidyāvit</rdg></app> dadaddravyaṃ gṛhastho ’pi hi mucyate ||’ iti |</l>
</lg></quote>
kevalaṃ parārthābhisandhijāddharmātparopakārātmakaphalatvenaivābhisaṃhitāt punarapi dehasya taducitasyaiva prādurbhāvo bodhisattvādīnāṃ tattvajñānināmapi | dṛṣṭaścāṅgeṣvapi<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> viśrāntilābhaḥ, svabhāvaucityāt | yathā rāmasya vīrāṅge<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app> piturājñāṃ pālayituḥ | evaṃ śṛṅgārādyaṅgeṣvapi mantavyam | ata eva śāntasya sthāyitve ’pyaprādhānyam | jīmūtavāhane trivargasampattereva paropakṛtipradhānāyāḥ phalatvāt | anenaivāśayena nāṭakalakṣaṇe vakṣyate <quote>‘ṛddhivilāsādibhirguṇaiḥ’</quote> <ref cRef="NāŚā.18.11">(nā. śā. 18-11)</ref> iti | anena hi ṛddhivilāsapradhānamarthakāmottaraṃ sarvaṃ <app><rdg wit="#भ">sarva khalvidaṃ sakā</rdg></app>caritaṃ sakalalokahṛdayasaṃvādasundaraprayojanaṃ nāṭake niveśayitavyamityuktam | etacca tatraiva varṇayiṣyāmaḥ |</p>

<p><pb n="333"/>anenaiva cāśayena na śānte kaścana muninā jātyaṅgako<app><rdg wit="#म">jātyaṃśako</rdg></app> viniyokṣyate <ref cRef="NāŚā.29.1-4">(nā śā. 29. 1-4)</ref> | tena jātyaṅgakaviniyogābhāvāttadasattvamiti pratyuktam |</p>

<p>anye tu jīmūtavāhanaḥ ‘kaste putra trātā bhaviṣyati’ <ref cRef="Nāgā.4.9">(nāgananda. 4-9)</ref> iti śaraṇārthinīṃ vṛddhāmeva trātavān | śaktiścāsya na kācit | parahiṃsā ca na kācidityevamāhuḥ | taccānumatameva (taccāsaṅgatameva?) | na hi bodhisattvānāṃ punara<app><rdg wit="#VR">.rabhyu.</rdg></app>pyutthānātmakajīvitamabhisandhānānupraviṣṭaṃ śakti (ścodeti)| na ca kākatālīyavṛttyā śāstramupadiśati | tatsiddha dayālakṣaṇo hyutsāho ’tra pradhānam |</p>

<p>anye tu vyabhicāriṇo yathāyogaṃ bhavanti<app><rdg wit="#VR">bhavantīti</rdg></app> | yathoktaṃ <quote>‘tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ |’</quote> <ref cRef="YoSū.4.2-7">(yogasū. 4.2-7)</ref> iti | ata eva niśceṣṭatvādanubhāvābhāva iti pratyuktam | yadā tu paryantabhūmikālābhe ’nu<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>bhāvābhāvastadāsyāraprayojyatvam | ratiśokādāvapi paryantadaśāyāmaprayogasyaiva yuktatvāt | hṛdayasaṃvādo ’pi tathāvidhatattvajñānabījasaṃskārabhāvitānāṃ bhavatyeva | yadvakṣyati—<quote>‘mokṣe cāpi virāgiṇaḥ’</quote> <ref cRef="NāŚā.27.58">(nā. śā. 27-58)</ref> iti | ‘sarvasya na<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> sarvatra hṛdayasaṃvādo bhayānake vīraprakṛterabhāvāt |</p>

<p>nanu tādṛśi prayoge vīrasya ka āsvādaḥ | ucyate—yatreyaṃ(trāyaṃ) nibadhyate tatrāvaśyaṃ puruṣārthopayogi<app><rdg wit="#VR #म">gini</rdg></app>śṛṅgāravīrādyanyatamamastyeva | tanniṣṭhasteṣāmāsvādaḥ | yatrāpi prahasanādau hāsyādeḥ pradhānatā tatrāpyanuniṣpādita<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> rasāntaraniṣṭha evāsvādaḥ | bhinnabhinnadhikāryāsvādoddeśa eva rūpakabheda cintananimittamiti kecit |</p>

<p>tasmādasti śānto rasaḥ | tathā ca cirantanapustakeṣu <cit><quote>‘sthāyibhāvān rasatvamupaneṣyāmaḥ’</quote> <ref cRef="NāŚā.299p">(nā.śā.pu. 299)</ref></cit> ityanantaraṃ śānto nāma śamasthāyibhāvātmakaḥ <ref cRef="NāŚā.332p">(nā. śāpu. 332)</ref> ityādiśāntalakṣaṇaṃ paṭhyate | tatra sarvarasānāṃ śāntaprāya evāsvādo viṣayebhyo viparivṛttyā ’tarnmukha<app><note xml:lang="en"><p>VR, KLV</p></note></app>tālābhātkevalaṃ vāsanāntaropahita ityasya<app><rdg wit="#म">ityatra</rdg></app> sarvaprakṛtitvābhidhānāya pūrvamabhidhānam | loke<app><rdg wit="#भ">lokaiśca</rdg></app> ca pṛthakpṛthaksāmānyasya na<app><rdg wit="#भ">nyasya gaṇa</rdg></app> gaṇanamiti sthāyyasya pṛthaṅnoktaḥ | sāmānyamapi tu vivecakena pṛthageva gaṇanīyamiti vivecakābhimatasāmājikāsvādalakṣaṇapratītiviṣayatayā sa pṛthagbhūta eva | itihāsapurāṇābhidhānakośādau ca nava<app><rdg wit="#म">navaiva</rdg></app> rasāḥ śrūyante śrīmatsiddhāntaśāstreṣvapi | tathā coktam—
<pb n="334"/>
<quote><lg>
  <l>‘aṣṭānāmiha devānāṃ śṛṅgārādīn <app><rdg wit="#म">pracārayet</rdg></app>pradarśayet |</l>
  <l>madhye ca devadevasya śāntaṃ rūpaṃ prakalpayet ||’</l>
</lg></quote> (iti) |</p>
<p>tasya ca vairāgyasaṃsārabhīrutādayo vibhāvāḥ | sa hi tairupa<app><rdg wit="#भ">nibandhaiḥ</rdg></app>nibaddhairvijñāyate | mokṣaśāstracintādayo ’nubhāvāḥ | nirvedamatismṛtidhṛtyādayo vyabhicāriṇaḥ | ata eveśvarapraṇidhānaviṣaye bhaktiśraddhe smṛtimatidhṛtyutsāhādya<app><rdg>hānyanu</rdg></app>nupraviṣṭebhyo ’nyathaivā<app><note xml:lang="en"><p>Kan</p></note></app>(syaivā)ṅgamiti na tayoḥ pṛthagrasatvena gaṇanam | atra saṅgrahakārikā—
<quote><lg>
  <l>mokṣādhyātmanimittastattvajñānārthahetusaṃyuktaḥ |</l>
  <l>niḥśreyasadharmayutaḥ śāntaraso nāma vijñeyaḥ ||</l>
</lg>
<lg>
  <l>vibhāvasthāyyanubhāvayogaḥ kramādviśeṣaṇatrayeṇa darśitaḥ |</l>
  <l>svaṃ svaṃ nimittamā<app><rdg wit="#VR">mādāya</rdg></app>sādya śāntādbhāvaḥ<app><rdg wit="#VR">dutpadyate rasaḥ</rdg></app> pravartate |</l>
  <l>punarnimittāpāye tu śānta eva pralīyate ||</l>
  <l>ityādinā rasāntaraprakṛtitvamupasaṃhṛtam |</l>
</lg></quote></p>
<p>yattu ḍime <quote>‘śṛṅgārahāsyavarjaṃ’</quote> hāsyaśṛṅgāraparihāreṇa ṣaḍrasatvaṃ ca vakṣyate tatrāyaṃ bhāvaḥ | <quote>‘dīptarasakāvyayoniḥ’</quote> <ref cRef="NāŚā.18.85">(nā. śā. 18-85)</ref> iti bhāvinā lakṣaṇena raudrapradhāne tāvaḍḍime tadviruddhasya śāntasya sambhāvanaiva na | kiṃ niṣedhena? śāntāsambhave tu dīptarasakāvyayonirityetena kiṃ vyavacchedyam | <quote>‘śṛṅgārahāsyavarja ṣaḍrasayuktaḥ’</quote> <ref cRef="NāŚā.18.84">(nā. śā. 18-84)</ref> iti hyukte kastatra prasaṅgaḥ |</p>

<p>nanu karuṇabībhatsabhayānakaprādhānyamanena pādena vyavacchedyate | naitat | <quote>‘sāttvatyārabhaṭīvṛttisampannaḥ’</quote> <ref cRef="NāŚā.18.88">(18-88)</ref> ityanenaiva tannirāsāt | śānte tu sāttvatyeva vṛttiriti na<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app>(?) tadvyavacchedakamevaitat | tena ḍimalakṣaṇaṃ pratyuta śāntarasasya sadbhāve liṅgam | śṛṅgārastu prasabhaṃ sevyamānaḥ sambhāvya eva | tadaṅgaṃ ca hāsya iti tayoreva pratiṣedhaḥ kṛtaḥ prāptatvāt | sa sarvasāmyācca viśeṣato varṇadevatābhidhānamanucitamapyasya tatkalpitamiti jñeyam | <app><rdg wit="#म">upapatti</rdg></app>utpattistu śāntasyāpi darśitaiva | <app><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">शान्ताभासा॰</foreign> Kan</p></note></app>sattvābhāvo hi hāsyaḥ | sahavibhāva<app><rdg wit="#म">vibhāvi</rdg><note xml:lang="en"><p><foreign xml:lang="sa-Latn">विभाविनौ</foreign> -Kan</p></note></app>tvena cāsya vīrabībhatsau | ata evāsya rasasya yamaniyameśvarapraṇidhānādyupadeśaḥ<app><rdg>deśe ’nu</rdg></app> <app><rdg wit="#VR">abhinayopayogitayā</rdg></app>anupayo(bho)gitayā mahāphalatvaṃ sarvaprādhānyamitivṛttavyāpakatvaṃ copapannamityalamatiprasaṅgena |</p>

<p>tattvāsvādo ’sya kīdṛśaḥ? ucyate—uparāgadāyibhirutsāharatyādibhiruparaktaṃ yadātmasvarūpaṃ tadeva viralombhi<app><rdg wit="#भ">ralobhīta</rdg></app>taratnāntarālanirbhāsamānasitatara<app><rdg wit="#म #भ">sūtraṃ yadāha tatsvarūpam</rdg></app>sūtrava<app><rdg wit="#VR">yadāhitatatsvarūpaṃ</rdg></app>dābhātasvarūpaṃ <pb n="335"/>sakaleṣu ratyādiṣūparañjakeṣu tathābhāvenāpi sakṛdvibhāto ’yamātmeti nyāyena bhāsamānaṃ paro<app><rdg wit="#VR">parāṅmukhaṃ</rdg></app>nmukhatātmasakaladuḥkhajālahīnaṃ paramānandalābhasaṃvidekatvena kāvyaprayogaprabandhābhyāṃ sādhāraṇatayā nirbhāsamānamantarmukhāvasthābhedena lokottarānandaghanaṃ<app><note xml:lang="en"><p>KLV</p></note><rdg wit="#VR">rānandānayanaṃ</rdg><rdg wit="#भ">nandanam</rdg></app> tathāvidhahṛdayaṃ vidhatta iti |</p>

<p><app><rdg wit="#VR">ete</rdg></app>evaṃ te navaiva rasāḥ | pumarthopayogitvena rañjanādhikyena vā iyatāmevopadeśyatvāt | tena rasāntarasaṃbhave ’pi<app><rdg wit="#म">pārṣataḥ prasi</rdg><rdg wit="#VR">pārṣada</rdg></app> pārṣadaprasiddhyā saṅkhyāniyama iti yadanyairuktaṃ tatpratyuktam | bhāvādhyāye ’pi caitadvakṣyate | ārdratāsthāyikaḥ sneho rasa iti tvasat | sneho hyabhiṣaṅgaḥ | sa ca sarvo ratyutsāhādāveva paryavasyati | tathā hi—bālasya mātāpitrādau sneho bhaye viśrāntaḥ | yūnormitrajane ratau | lakṣmaṇādeḥ bhrātari sneho dharmavīra<app><note xml:lang="en"><p>VR</p></note></app> eva | evaṃ vṛddhasya putrādāviti draṣṭavyam | eṣaiva gardha<app><note xml:lang="en"><p>KA</p></note></app>sthāyikasya laulyarasasya pratyākhyāne saraṇirmantavyā | hāse vā ratau vānyatra paryavasānāt | evaṃ bhaktāvapi vācyamiti |</p>

<p>adhyāyārthamupasaṃharan bhāvino ’vakāśaṃ dadatsaṅgatiṃ prakaṭīkartumāha—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.83">evamete rasā jñeyā naveti</ref> (stvaṣṭāviti) | rasavadgītamityādivyapadeśāt stūyate | sa (śāstu ye te rasa? mūlā evopacārā iti darśayati—<ref type="pratīka" target="NāŚā.6.83">lakṣaṇalakṣitā iti</ref> | bhāvānāmapi lakṣaṇaṃ rasalakṣaṇameva pūrayati | vibhāvavyabhicāryanubhāvalakṣaṇena rasalakṣaṇameva pūryate | ratisthāyibhāvaprabhavaḥ ṛtumālyādivibhāvako nayanacāturyādyanubhāvaka ityuktamapi sākāṅkṣameva | kīdṛśī hi ratiḥ kaśca vibhāvaḥ kaścānubhāvaḥ | tena yadyapyāpātato bhāvānāṃ lakṣaṇamidaṃ pratibhāti mahācāryā (sāhacaryāt) tathāpi vākyaikavākyatayā rasalakṣaṇamevedamityapiśabdasyārtha iti śivam |</p>
<lg>
  <l>i(ra)tyādiśaktyaṣṭakamadhyavṛttiryasya svahṛnmaṇḍalasamprayojyā(jyaḥ)|</l>
  <l>sthāyī śivaścetasi tena vṛttiḥ kṛtā rasādhyāya iha krameṇa ||</l>
</lg>
<trailer>
iti śrīmahāmāheśvarābhinavaguptaviracitāyāṃ nāṭyavedavivṛtāvabhinavabhāratyāṃ<lb/>
rasādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ<lb/>
samāptaḥ
</trailer>
</div>
</body>
</text>
</TEI>