षष्टोऽध्यायः
श्रीः
अथ षष्ठोऽध्यायः ।
अयं श्लोको नास्ति । तत्स्थाने ‘ऋषय ऊचुः’ इति पठ्यते
पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वा पुनराहुर्महत्तमाः ।
मुनयो भरतम्भरतं मुनयः सर्वे पञ्च प्रश्नान् ब्रवीहि नःप्रश्नान्पञ्चाभिधत्स्व नः ॥ १ ॥
ये रसा इति पठ्यन्ते नाट्ये नाट्यविचक्षणनाट्यविचक्षणैः।
रसत्वं केन वाकेन वै तेषामेतदाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥
भावाश्चापिभावाश्चैव हि ये प्रोक्ताःकथं प्रोक्ताः किं वा ते भावयन्त्यपिभावयन्ति हि ।
संग्रहं कारिकांकारिकाश्चैव चैव निरुक्तं चापिचाभिधत्स्व नःचैव तत्त्वतः ॥ ३ ॥
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः।
प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं रसभावविकल्पनम् ॥ ४ ॥
अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः ।
संग्रहं कारिकांरिकाश्चैव चैव निरुक्तं च यथाक्रमम्यथाविधि ॥ ५ ॥
न शक्यमिहशक्यमस्य नाट्यस्य गन्तुमन्तं कथञ्चन ।
कस्माद्बहुत्वाद्भावानाम्कस्माद्बहुत्वाज्ज्ञानानां शिल्पानां चापि तत्त्वतःवाप्यनन्ततः ॥ ६ ॥
एकस्यापि न वै शक्यमन्तम्शक्यस्त्वन्तो ज्ञानार्णवस्य हितुच ।
गन्तुं किं पुनरन्येषां ज्ञानानामज्ञातुमर्थं हिर्थतत्त्वतः ॥ ७ ॥
किन्त्वल्पसूत्रगूढार्थअल्पग्रन्थसूत्रार्थम्ग्रन्थार्थमनुमानप्रसाधकम् ।
नाट्यस्यास्य प्रवक्ष्यामि रसभावादिसङ्ग्रहम् ॥ ८ ॥
विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः ।
निबद्धोनिबन्धो यः समासेन सङ्ग्रहं तं विदुर्बुधाः ॥ ९ ॥
रसभावारसा भावा ह्यभिनयाः धर्मवृत्तिधर्मवृत्तधर्मी वृत्तिप्रवृत्तयः ।
सिद्धिः स्वरास्तथातोद्यं गानं रङ्गश्च सङ्ग्रहः ॥ १० ॥
अल्पाभिधानेनार्थो यः समासेनोच्यते बुधैः ।
सूत्रतः सा तु मन्तव्यासा तु विज्ञेयासाऽनुमन्तव्या (नुपठिता) कारिकार्थप्रदर्शिनीप्रयोगिनी ॥ ११ ॥
नानानामाश्रयोत्पन्नं निघण्टुनाट्यन्तुनिगमान्वितम् ।
धात्वर्थहेतुसंयुक्तं नानासिद्धान्तसाधितम् ॥ १२ ॥
साधितोस्थापितोऽर्थो भवेद्यत्र समासेनार्थसूचकःसूत्रयोः ।
धात्वर्थवचनेनेह निरुक्तं तद् विदुर्बृधाःतत्प्रचक्षते ॥ १३ ॥
सङ्ग्रहो यो मया प्रोक्तः समासेन द्विजोत्तमाः ।
विस्तरं तस्य वक्ष्यामि सनिरुक्तं सकारिकम् ॥ १४ ॥
हास्यशृङ्गारकरुणाशृङ्गारहास्यकरुणा वीररौद्ररौद्रवीरभयानकाः ।
बीभत्साद्भुतसंज्ञोसंज्ञाश्चेत्यष्टौशान्ताश्च नव नाट्यरसाः चेत्यष्टौ नाट्ये रसाःनाट्यरसाः स्मृताः ॥ १५ ॥
एते ह्यष्टौ रसाःनव रसाः प्रोक्तादृष्टाः द्रुहिणेन महात्मना ।
पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजान्सात्त्विकान् ॥ १६ ॥
रतिहासो रतिश्चर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।
जुगुप्सा विस्मयश्चेतिश्चैव स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ १७ ॥
निर्वेदोऽथ तथा ग्लानिशङ्कासूयानिर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूया मदः श्रमः।
आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिःमोहमतिस्मृतीः ॥ १८ ॥
व्रीडा चपलता चपलता चैवहर्ष आवेगो जडता धृतिःतथा ।
गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ १९ ॥
सुप्तं सुप्तिर्विबोधोविबोधोऽप्रबोधो हर्षश्चाप्यवहित्थमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता ।
मतिर्व्याधिस्तथोरथोअरतिर्व्याधिरुन्मादःन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ २० ॥
त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः ।
त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥ २१ ॥
स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदोऽथस्वरसादोथस्वरभङ्गोऽथ वेपथुः।
वैवर्ण्यमश्रु प्रलय भावास्त्वष्टौ तु सात्त्विकाःइत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ २२ ॥
आङ्गिको वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्त्विकस्तथा ।
चत्वारोऽभिनया ह्येते येषु नाट्यं प्रतिष्ठितम्विज्ञेया नाट्यकर्मणिविज्ञेया नाट्यसंश्रयाः ॥ २३ ॥
लौकिकी नाट्यधर्मी चलोकधर्मी नाट्यधर्मी धर्मीतिधर्मी तु द्विविधा स्मृता द्विविधः स्मृतः।
Nreads here line दैविकी etc. of 26 below.
भारती सात्वती चैव वृत्तिरारभटीकैशिक्यारभटी तथा ॥ २४ ॥
चतस्रो वृत्तयो ह्येता यासुह्येताः कैशिक्या सह कीर्तिताःविज्ञेया नाट्यसंश्रयाः नाट्यं प्रतिष्ठितम् ।
आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवोचैवार्ध । चैवान्ध्रढ्रमागधी ॥ २५ ॥
पाञ्चालीमध्यमापाञ्चालमध्यमा चैवचेति ज्ञेया नाट्यप्रवृत्तयःविज्ञेयास्तु प्रवृत्तयः ।
दैवीतिअपुस्तके इदमर्ध नास्ति
दैविकी मानुषी चैव सिद्धिस्तु द्विविधैव चसिद्धिः स्याद्द्विविधैव तु ॥ २६ ॥
शारीरा वैणवाश्चैवशारीराश्चैव वैणाश्च सप्त षड्जादयः स्वराः ।
इदमर्ध तपुस्तक एव दृश्यते । क्षपुस्तके नास्ति ।
(निषादर्षभगान्धारमध्यपञ्चमधैवताः॥)
ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च ॥ २७ ॥
चतुर्विधं व विज्ञेयमातोद्यं लक्षणान्वितम् ।
ततं तन्त्रीगतंकृतम् ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्करम् ॥ २८ ॥
घनस्तु तालो विज्ञेयः सुषिरो वंश एव च ।
प्रवेशाक्षेपनिष्क्रामप्रासादिकमथान्तरम्अथापरम् ॥ २९ ॥
गानं पञ्चविधं ज्ञेयं ध्रुवायोगसमन्वितम्समुद्भवम् ।
चतुरश्रो विकृष्टश्च रङ्गस्त्र्यश्रश्चत्र्यस्रश्चैव हि मण्डपः कीर्तितः ॥ ३० ॥
एवमेषोऽल्पसूत्रार्थो निर्दिष्टोव्यादिष्टो नाट्यसंग्रहः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूत्रग्रन्थविकल्पनम् ॥ ३१ ॥
तत्र रसानेव तावदादावभितावदभिधास्यामःतावदभिधास्येव्याख्यास्यामः । न हि रसादृते कश्चिदप्यर्थःकश्चिदर्थः प्रवर्तते ।
तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः ।
को दृष्टान्तःयथा च गुडादिद्रव्यैरौषधिविशेषैश्च स्वाद्वादयो रसा निष्पद्यन्ते एवं नानाभावोपगता अपि स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्तिको दृष्टान्त इति चेदुच्यते । यथा नाना ।om.
। अत्राह—यथा हि नानाव्यञ्जनौषधिद्रव्यसंयोगाद्रसनिष्पत्तिःत्तिर्भवति । यथा हि तथा नानाभावोपगमाद्रसनिष्पत्तिः। यथा हि—गुडादिभिर्द्रव्यैर्व्यञ्जनैरौषधिभिश्च षाडवादयोषड्रसाषाड्वादयो रसास्वाद्वादयो रसा रसा निर्वर्त्यन्ते तथा एवं नानानानाभावोपगतापहिता अपि स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुववन्तिन्तीति । ऋषय ऊचुःइदं नास्ति
अत्राह—रस इति कः पदार्थः । अत्रोच्यतेomits.
उच्यते—आस्वाद्यत्वात् । कथमास्वाद्यतेमास्वाद्योस्वाद्यत इति । यथा नानाकिमिति चेदत्रोच्यते । यथा हि नाना रसः । यथा हि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुञ्जाना रसानास्वादयन्ति सुमनसः पुरुषा हर्षाहर्षञ्चाधिदींश्चाधिगच्छान्ति तथा नातथा भावानाभावाभिनयव्यञ्जितान् वागङ्गसत्त्वोपेतान् स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनसः प्रेक्षकाःप्रेक्षकास्तस्मान्नाट्यरसा इति व्याख्याताः हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति । तस्मान्नाट्यरसा रसा रस इत्यइत्यभिव्याख्याताः । अपि चात्राअत्रानुवंश्यौ श्लोकौ भवतः—
यथा बहुद्रव्ययुतैयुक्तैःगुणैःर्व्यञ्जनैर्बहुभिर्युतम् ।
आस्वादयन्ति भुञ्जना भक्तंभुक्तं भुक्तंभक्तं भुक्तं भक्तविदो जनाः ॥ ३२ ॥
भावाभिनयसंबद्धासंयुक्तान् स्थायिभावांस्ततोन्स्थायिभावांस्तथा बुधाः ।
आस्वादयन्ति मनसा तस्मान्नाट्यनाट्ये रसाःरसाः स्मृताः ॥ ३३ ॥
अत्राह—किं रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरुताहो भावेभ्यो रसनामितिमिति उच्यते । केषाञ्चिन्मतम्रसानाम् । केषाञ्चिन्मतम् । केषाञ्चिन्मतं परस्परसम्बन्धादेषामभिनिर्वृत्तिरिति । तएतन्नतत्कस्मात्तन्न । दृश्यतेन्न । कस्मात् । दृश्यते हि भावेभ्यो रसानामभिनिर्वृत्तिर्न तु रसेभ्योन रसेभ्यो भावानामिति भावानामभिनिर्वृत्तिरिति । भवन्तिभवन्ति वंश्ये श्लोकाःतत्र श्लोकाःभवतश्चात्र श्लोकौ चात्र श्लोकाः—
नानाभिनयसम्बद्धासम्बन्धासम्बन्धान्सम्बद्धान्भावयन्ति रसानिमान् ।
यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः ॥ ३४ ॥
नानाद्रव्यैर्बहुविधैर्व्यञ्जनं भाव्यते यथा ।
एवं भावा भावयन्ति रसानभिनयैः सह ॥ ३५ ॥
न भावहीनोऽस्ति रसो भावो वा रसवर्जितःन रसो भाववर्जितःन भावो रसवर्जितः ।
परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनयोनये भवेत् ॥ ३६ ॥
व्यञ्जनौषधिसंयोगो यथाऽन्नं गाद्यथान्नमुपपादयेत्गाद्यथान्नस्वादुता भवेत्स्वादुतां नयेत् ।
एवं भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम्has a lacuna here up to V. 52 below.
॥ ३७ ॥
यथा बीजाद्भवेदवृक्षो वृक्षांवृक्षाद्वीजं भवेद्यथावृक्षात्पुष्पफलं तथात्पुष्पं फलं यथा ।
तथा मूलं रसाः सर्वे तेभ्योतेषुतेषाम्ततो भावा व्यवस्थिताः‘एवमेते स्थायिनो भावाः रससंज्ञाः प्रत्यवगन्तव्याः’ इति ‘त’ पुस्तके इतः परमधिकं दृश्यते ।
॥ ३८ ॥
एषान्त्विदानीमनुभावविभावव्यभिचारिसंयुक्तानामुत्पतितदेषां रसानामुत्पत्तिवर्णदैवदेवतातनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । तेषामुत्पत्तिहेतवश्चत्वारो रसाः । तद्यथा—शृङ्गारो रौद्रौशृङ्गारो वीरो रौद्रो वीरो बीभत्स इति । तत्रनास्तिअत्र—
शृङ्गाराद्धिशृङ्गारात्तुशृङ्गाराच्च भवेद्धास्यो रौद्राच्चरौद्रात्तु करुणो रसः ।
वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानकः ॥ ३९ ॥
शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्य इति संज्ञितःहास्यस्तु प्रकीर्तितः।
रौद्रस्यैवद्रस्यापि चद्रस्य चैव च यत्कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः ॥ ४० ॥
वीरस्यापिवीरस्य चापि च यत्कर्म सोऽद्भुतः परिकीर्तितः ।
बीभत्सदर्शनं यच्चयत्र भवेत्स तुयत्तु भवेत्स तु ज्ञेयः स तु भयानकः ॥ ४१ ॥
अथ वर्णाः—
श्यामो भवेत्तुश्यामो भवति श्रृङ्गारः सितो हास्यः प्रकीर्तितः ।
रक्तौ रौद्रो रसः प्रोक्तः कपोतः करुणस्तथाकपोतः करुणश्चैव रक्तो रौद्रः प्रकीर्तितः ॥ ४२ ॥
गौरो वीरस्तु विज्ञेयः कृष्णश्चापिकृष्णश्चैव भयानकः ।
नीलवर्णस्तु बीभत्सः पीतश्चैवाद्भुतः स्मृतः ॥ ४३ ॥
अथाधिदैवतानिअथ दैवतानि
श्रृङ्गारो विष्णुदैवत्योदेवस्तु हास्यः प्रमथदैवतः ।
रौद्रो रुद्राधिदैवत्यःदेवस्तुदैवश्चदेवश्च करुणो यमदैवतः ॥ ४४ ॥
बीभत्सस्य महाकालः कामदेवोकालदेवो भयानकः ।
वीरोमाहे्न्द्रदैवत्य अद्भुतो महेन्द्रदेवः स्यादद्भुतो ब्रह्मदैवतः ॥ ४५ ॥
एवमेतेषां रसानामुत्पत्तिवर्णदैवतान्यभिव्याख्यातानि ।
इदानीमनुभावविभाएतेषां त्विदानीं विभावानुइदानीं विभावानुवव्यभिचारिसंयुक्तानां लक्षणलक्षणानि सप्रयोजनानि व्याख्यास्यामःलक्षणानि दर्शनान्यभिव्यालक्षणदर्शनानिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः । स्थायीभावांश्च रसानामनुक्रमिष्याम इतिस्थायिभावांश्च रसत्वमुपनेष्यामः । तत्र शृङ्गारो नाम रतिस्थायिभावप्रभवः । उज्जवलवेषात्मकःवेषात्मकत्वाच्छृङ्गारो रसःह्यद्योज्ज्वलवेषस्वाभावः । यथा यत्किञ्चियत्किञ्चिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्शनीयंनीयं भवति तत्सर्वम्omits उज्ज्वलं
वा तच्छृङ्गारेणोपमीयते । यस्तावदुज्ज्वलवेषःयस्तावद्धद्योज्ज्वलवेषःवेषात्मकःवेषवान् सशृङ्गार इति स शृङ्गारवानित्युच्यते । यथा च गोत्रकुलाचारोत्पन्नान्याप्तोदेशसिद्धानि पुंसां नामानि भवन्ति तथैषाम्तथैवैषां रसानां भावानां च नाट्याश्रितानां चार्थानामाचारोत्पन्नान्याप्तोपदेशसिद्धानि नामानि । adds
भवन्ति । तदेवमेषएवमेष आचारसिद्धो ह्यद्योज्ज्वलवेषात्मककत्वाच्छृङ्गारोवेषात्मकः शृङ्गारो रसः । स च स्त्रीपुंसस्त्रीपुरुषहेतुक युवतिप्रकृतिःउत्तमयुवप्रकृतिः ।
तस्य द्वे अधिष्ठाने सम्भोगो विप्रलम्भश्च । तत्र सम्भोगस्तावत् ऋतुमाल्यामाल्यालेपननुलेपनालङ्कारेष्टजनविषयवरभवनोपभोगोपवनभोगवनउपवनभवनानुगमनश्रवणक्रीडालीलाश्रयादिभिःगमनानुभवनश्रवणदर्शनक्रीडालीलादिभिर्विभावैरुत्पद्यतेर्भावैः समुत्पद्यते । तस्य नयनचातुरीनयनचातुर्यभ्रूक्षेपकटाक्षसञ्चारसञ्चरणसञ्चारिललितमधुराङ्गहारहारैर्वाक्यादिभिःवाक्यादिभिरनुभावैरभिनयःभावैरभिनेतव्यः प्रयोक्तव्यः ।
व्यभिचारिणश्चालस्यव्यभिचारिणश्चास्यालस्यौग्य्रजुगुप्सावर्ज्याःवर्जाःवर्जम् । विप्रलम्भकृतस्तु निर्वेदग्लानिशङ्कासूयाश्रमचिन्तौत्सुक्यनिद्रानिद्रासुप्तस्वप्नस्वप्नविबोधव्याध्युन्मादापस्मारजाङ्यमरणादिभिरनुभावैरभिनेतव्यः ।
अत्राह—यद्ययं रतिप्रभवः शृङ्गारः कथमस्य करुणाश्रयिणो भावरसायद्यपं शृङ्गारः तदा कथमिदानीमस्य करुणाश्रयिणो भावः भवन्ति । अत्रोच्यते—ननु पूर्वपूर्वमेवाभिहितं सम्भोगविप्रलम्भकृतः शृङ्गार इति । वैशेषिकवैशिकशास्त्रकारेणवैशिकशास्त्रकारैश्चशास्त्रैश्च दशावस्थोऽभिहितः । इदं वाक्यं नास्तिताश्चावस्थाताश्च सामान्याभिनये वक्ष्यामः ।
करुणः पुनःकरुणस्तु तापक्लेशेष्टजनवियोगविभवशोकक्लेशविनिपातनेष्टजनविप्रयोग॰शापक्लेशविनिपतितेष्टजनविभवनाशवधबन्धसमुत्थो निरपेक्षभावः । औत्सुक्यचिन्तासमुत्थःचिन्ताभावसमुत्थः सापेक्षभावोसापेक्षविप्रलम्भकृतः विप्रलम्भकृतः ।
एवमन्यः करुणोऽन्यश्चकरुणोऽन्यो विप्रलम्भ इति । एवमेष सर्वभावसंयुक्तः शृङ्गारो भवतिभवेत् ।
अपि चअपि चात्र श्लोकःअत्र श्लोकः
सुखप्रायेषुप्रायेसष्टम्पन्नः सम्पन्नः ऋतुमाल्यामाल्यानुदिसेवकः ।
पुरुषःपुरुषप्रमदा प्रमदायुक्तः शृङ्गार इति संज्ञितः ॥ ४६ ॥
अपि चात्र सूत्रार्थानुविद्धेसूत्रानुबन्धेसूत्रानुविद्धेचात्रानुविधेअनुवंश्ये आर्ये भवतः ।
ऋतुमालाऋतुमाल्यालङ्कारैः प्रियजनगान्धर्वकाव्यसेवाभिः ।
उपवनगमनविहारैः शृङ्गाररसः समुद्भवति ॥ ४७ ॥
नयनवदनप्रसादैः स्मृतिस्मितमधुरवचोधृतिप्रमोदैश्चप्रसादैश्च ।
ललितैश्चाङ्गविलासैःमधुरैश्चाङ्गविशेषैःललितैश्चाङ्गविचारैःमधुरैश्चाङ्गविचारैःमधुरैश्चाङ्गविहारैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ ४८ ॥
अथ हास्यो नाम हासस्थायिभावात्मकः । स च विकृतवेषालङ्कारविकृतालोकनपरवेषधार्ष्ट्यविकृतपरवेषालङ्कारधाष्ट्र्यलौल्यकलहासकुहनासत्प्रकुहकासत्प्रलापव्यङ्गदर्शनदोषाद्युदाहरणदोषोदाहरादिभिर्विभावैरूत्पद्यते । तस्योष्ठदर्शनतस्योष्ठविवरसंदर्शननासातस्योष्ठनासाकपोलस्पन्दनदृष्टिव्याकोचाकुञ्चनस्वेदव्याकोशाकुञ्चनस्वेदास्यरागपार्श्वग्रहणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्य ग्लान्यवहित्थव्यभिचारिणश्चास्यावहित्थालस्यतन्द्रानिद्रास्वप्नप्रबोधासूयादयःस्वप्नादयश्चविकृतालङ्कारविकृताश्च । द्विविधश्चायमात्मस्थः परस्थश्च । तत्र यदायदा स्वयं हसति तदाऽऽत्मस्थः । यदा तुयदा परम् परं हासयति तदा परस्यः ।
भवतश्चात्रार्येअत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः ।
विपरीतालङ्कारैर्विकृताचाराभिधानवेषैश्चविकृतावेशाभिधानचेष्टाभिः ।
विकृतैरर्थविविकृतैरङ्गविकारैःशेषैर्हसतीति रसः स्मृतो हास्यः ॥ ४९ ॥
विकृताकारैःविकृताचारैर्वाक्यैरङ्गविकारैश्च विकृतवेषैश्चविहारैर्विकृतवेषकृतैः ।
हासयति जनं यस्मात्तस्माज्ज्ञेयो रसो हास्यः ॥ ५० ॥
स्त्रीनीचप्रकृतावेषप्रकृतिरयम्प्रकृतिष्वेष भूयिष्ठं दृश्यते रसः ।
षड्भेदाश्चास्य विज्ञेयास्तांश्च वक्ष्याम्यहं पुनः ॥ ५१ ॥
स्मितमथ हसितं विहसितमुपहसितं चापहसितमतिहसितम् ।
द्वौ द्वौ भेदौ स्यातामुत्तममध्याधमप्रकृतौप्रकृतेः ॥ ५२ ॥
अत्र श्लोकाःनास्तितत्र
स्मितहसिते ज्येष्ठानांश्रेष्ठानाम्स्मितहसितं ज्येष्ठानाम्स्मितहसितमुत्तमानाम् मध्यानां विहसितोपहसिते च ।
अधमानामपहसितं ह्यतिहसितं चापितथातिहसितं च विज्ञेयम् ॥ ५३ ॥
अत्र श्लोकाः—
ईषद्व्यववसितैइषद्विहसितैईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्ठवान्वितैः।
अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत्Cited in SS
॥ ५४ ॥
उत्फुल्लानननेत्रं तुनेत्रं यत्नेत्रैस्तु गण्डैर्विकसितैरथविहसितैरथ ।
किञ्चिल्लक्षितदन्तं च हसितं तद्विधीयतेगण्डञ्च हसितं तत्प्रकीर्तितम् ॥ ५५ ॥
अथ मध्यमानाम्मध्यानाम् :—
आकुञ्चिताक्षिगण्डं यत्सस्वनं मधुरं तथास्यात्सस्वरं मधुरं च यत् ।
कलागतम्कालागतं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत्cited in SS
॥ ५६ ॥
उत्फुल्लनासिकं यत्तुयच्च जिह्मदृष्टिनिरीक्षितम्निरीक्षणम् ।
निहञ्चितनिकुञ्चिताङ्गकशिरम्निकुञ्चिताङ्गकशिरस्तच्चोपहसितं भवेत् ॥ ५७ ॥
अथाधमानात्अधमानाम् :—
अस्थानहसितं यत्तुयत्रयच्च साश्रुनेत्रं तथैव च ।
उत्कम्पितांसकशिरस्तच्चापहसितं भवेत्Cited in SS
॥ ५८ ॥
संरब्धं सास्रनेत्रम्संरब्धसाश्रुनेत्रं च विकृष्टस्वरविदुष्टस्वनविकृष्टस्वनविक्रुष्टमुद्धतम् ।
करोपगूढपार्श्व पार्श्व यत्च तच्चातिहसितं भवेत् ॥ ५९ ॥
हासहास्यस्थानानि यानि स्युः काव्योत्पन्नानिकार्योत्पन्नानि नाटके ।
उत्तमाधममध्यानामेवं तानि प्रयोजयेत् ॥ ६० ॥
एवमात्मसमुत्थश्च तथा परसमुत्थितः । द्विविधस्त्रिप्रकृतिकः षड्भेदोऽथ रसः स्मृतः॥इत्येष स्वसमुत्थस्तथा परसमुत्थश्च विज्ञेयः।
द्विविधस्त्रिप्रकृतिगतस्त्र्यवस्थभावो रसो हास्यः ॥ ६१ ॥
अथ करुणो नामअथ करुणः शोकस्थायिभावप्रभवःस्थायिभावात्मकः । स च सापेक्षक्लेशशापक्लेशविनिपतितेष्टजनविप्रयोगविनिपतनेष्टजनवियोगविभवनाशवधबन्धबन्धपरिक्लेशविद्रवोपघातव्यसनसंशयादिभिः व्यसनसंयोगादिभिर्विभावैः समुपजायते । तस्य चाश्रुतस्याश्रुपतनतस्याश्रुपातपरिदेवनमुखशोषणवैवर्ण्यवैवर्ण्यस्वरमुखभेदस्रस्तगात्रतानिश्श्वासस्मृतिलोपादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्य निर्वेदग्लानिचिन्तौत्सुक्यावेगभ्रममोहमोहभयश्रमश्रमभयविषादbदैन्यव्याधिजडतोन्मादापस्माररालस्यत्रासालस्यमरणस्तम्भवेपथुवैवर्ण्याश्रुस्वरभेदादयः ।
अत्रार्ये भवतः—
इष्टवधदर्शनाद्वा विप्रियवचनस्य संश्रवासंश्रयाद्वापिद्वापि ।
एभिर्भावविशेषैः करुणरसो नाम संभवति ॥ ६२ ॥
सस्वरश्वसनसस्वनरुदितैर्मोहागमैश्चर्मोहप्राप्त्यामोहोद्गमैश्च परिदेवितैर्विलपितैश्च ।
अभिनेयःकरुणरसो देहायासाभिघातैश्च ॥ ६३ ॥
अथ रौद्रो नाम क्रोधस्थायिभावात्मकः रक्षोदानवोद्धतमनुष्यप्रकृतिःमनुष्यप्रभवः संग्रामहेतुकः । स च क्रोधाधर्षणाधिक्षेपाअधिक्षेपावमान॰नृतस च घर्षणाधिक्षेपामर्षकृतानृतवचनोपघातवचनोपघातवाक्पारुष्याभिद्रोहमात्सर्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य च ताडनपाटनपीडनच्छेदनछेद्यभेद्यप्रहरणापहरणभेदनप्रहरणाहरणशस्त्रसम्पातसम्पादनसम्प्रहाररुधिराकर्षणारुधिरास्राकर्षणाद्यानिरधिरास्रावणाद्यानिरुधिराकर्षणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । पुनश्चद्यानि कर्माणिकार्याणि । पुनश्च रक्तनयन॰स्वेद॰भ्रुकुटीकरणगण्डचालन॰करणावष्टम्भ॰दन्तोष्ठपीडनगण्डस्फुरणहअग्रहस्तस्ताग्रनिष्पेषादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्यासम्मोभावाश्चास्य संमोहभावाश्चास्यासम्मोहोत्साहावेगामर्षचपलतौग्य्रगर्वतौग्य्रस्वेदस्वेदवेपथुरोमाञ्चगद्गदादयःदरोमाञ्चादयः ।
अत्राह—यदभिहितं राक्षसादीनाम्क्षोदानवानाम्रक्षोदानवादीनां रौद्रो रसः । किमन्येषां किमन्येषां नास्तीत्युच्यतेरौद्ररसः स किमन्यासां प्रकृतीनां नास्तीति । अत्रोच्यतेमानवप्रकृतीनां नास्तीतिनास्ति । उच्यते—अस्त्यन्येषामपि रौद्रो रसः । किन्त्वधिकारोऽत्र गृह्यते । ते हि स्वभावत एव रौद्राः । यस्मात्omits
कस्मात् । बहुबाहवो बहुमुखाःबहुशीर्षा बहुमुखाः प्रोद्धूतविकीर्णपिङ्गलशिरोजाः रक्तोद्वृत्तविलोचनाविलोचनभीमासित भीमासितरूपिणश्चैव । यच्च किञ्चित्समारभन्ते स्वभावस्वभावेस्वभावेनचेष्टितं वागङ्गादिकं तत्सर्व रौद्रमेवैतेषाम्रौद्रमेवेति । मइदं वाक्यं नास्ति
शृङ्गारश्च तैः प्रायशः प्रसभं सेव्यते । तेषां चानुकारिणोअनुगामिनो ये येऽप्युद्धताः पुरुषाःपुरुषा उद्धताःपुरुषास्तेषामपि सङ्ग्रामसम्प्रहारकृतो रौद्रो रसोऽनुमन्तव्यः ।
अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः—
सत्त्वयुद्धप्रहारघापातघातौ विच्छेदविदारणैश्चैवतनविकृतच्छेदनविदारणैश्चैव ।
सङ्ग्रामसम्भ्रमासम्भवार्थैःसम्भ्रमोत्थैःद्यैरेभिः सञ्जायते रौद्रःरौद्ररसो नाम सम्भवति ॥ ६४ ॥
नानाप्रहरणमोक्षैःसङ्कुलशिरः शिरःकबन्धभुजकर्तनैश्चैव ।
एभिस्त्वर्थएभिश्चार्थविशेषैरस्याषैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ ६५ ॥
इति रौद्ररसो दृष्टो रौद्रवागङ्गचेष्टितः।
शस्त्रप्रहारभूयिष्ठ उग्रकर्मक्रियात्मकः ॥ ६६ ॥
अथ वीररसोवीरो नामोत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मकः । स चासंमोहाध्य-
वसायनयविनयबलबहुलपराक्रमशक्तिप्रतापप्रभावादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य स्थैर्यधैर्यशौर्यत्यागधैर्यत्यागशौर्यवीर्यवैशारद्यादिभिःवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । सञ्चारिभावाश्चास्यव्यभिचारिणश्चभावाश्चास्य धृतिमतिगर्वावेगौग्य्रामर्षस्मृतिरोमाञ्चादयःरोमाञ्चप्रतिबोधादयः ।
अत्रार्येअत्रानुवंश्ये आर्ये भवतःअत्रार्ये रसविचारमुखे—
उत्साहा(होऽ)ध्यवसायादविषादित्वादविस्मयामोहात्।
विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम सम्भवति ॥ ६७ ॥
स्थितिशौर्यवीर्यधैर्यैरुस्मृतिधैर्यवीर्यशौर्यै॰स्थितिधैर्यवीर्यगर्वैरुत्साहपराक्रमप्रभावैश्च ।
वाक्यैश्चाक्षेपकृतैर्वीररसः सम्यगभिनेयः ॥ ६८ ॥
अथ भयानको नाम भयस्थायिभावात्मकःभावप्रभवः । स च विकृतवेषदर्शनशिवोलूकविकृतरससत्त्वदर्शनशिवोलूकोल्कात्रासोद्वेगशून्यागारारण्यश्मशानशून्यभवनगमनमरणस्वजनवधबन्धदर्शनश्रवणकथाभिर्विभावैः समुत्पद्यतेविकृतरवसत्त्वदर्शनशिवोलूकत्रासोद्वेगारण्यश्मशानशून्यभवनप्रवेशमरणत्रासोद्वेगशून्यागारारण्यगमनस्वजनवधबन्धदर्शनश्रुतिकथादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य प्रवेपितकरचरणनयनचलनमुखगात्रपुलकमुखनयनवलनपुलकमुखचपलपुलकमुखवैवर्ण्यस्वररभेदादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः ।
व्यभिचारिभावाश्चास्य#तव्यभिचारिणश्चास्य शङ्कादैन्यावेगचापलजडतात्रासापस्मारमरणादयः । स्तम्भस्वेदरोमाञ्चगद्गदवेपथुस्वरभेदवैवर्ण्यादयः सात्त्विकाश्च । अत्राप्यार्या भवन्ति ।भावाश्चास्य स्तम्भस्वेदगद्गदरोमाञ्चवेपथुस्वरभेदवैवर्ण्यशङ्कामोहदैन्यावेगचापलजडतात्रासापस्मारमरणादयः ।
अत्रार्याःअत्रानुवंश्या आर्या भवन्ति—
विकृतरवसत्त्वदर्शनसंग्रामारण्यशून्यगृहगमनात् ।
गुरुनृपयोरपराधात्कृतकश्च तथा बुधैर्जैयःभयानको ज्ञेयः ॥ ६९ ॥
गोत्रगात्रमुखदृष्टिभेदैदृष्टिकम्पैरूरुस्तम्भास्तभ्भादिभिवीक्षणोद्वेगैः ।
सन्नमुखशोषहृदयहृदयेस्पन्दनरोमोद्गमैश्च भयम् ॥ ७० ॥
एतत्स्वभावजं स्यात्सत्त्वसमुत्थं तथैव कर्तव्यम् ।
पुनरेभिरेव भावैः कृतकं मृदुचेष्टितैःमृदुचेष्टितैश्च भयम् कार्यम् ॥ ७१ ॥
करचरणवेपथुस्तम्भगात्रहृदयप्रकम्पेनवेपनेन स्तम्भेन च गात्रहृदयकम्पेनकरचरणवेपनकृतैर्गात्रस्तम्भैश्च हृदयकम्पेनगात्रसङ्कोचहृदयकम्पेन ।
शुष्कोष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः ॥ ७२ ॥
अथ बीभत्सो नाम जुगुप्सास्थायिभावात्मकः । सचाहृद्याप्रियापेक्षानिहृद्याप्रशस्ताप्रियावेक्षा चाहृद्याप्रियाचोक्षानिष्टश्रवणदर्शनकीर्तनादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य ससर्वाङ्गसंप्रहारसर्वाङ्गसङ्कोचर्वाङ्गसंहारमुखविकूणमुखनेत्रविकूणननोल्लेखननिष्ठीनोद्वेजनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिभावाश्चास्यापस्मारग्रहचेष्टितावेगभावाश्चास्यापस्मारोद्वेगावेगमोहव्याधिमरणादयः ।
अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतःअत्रार्ये भवतः—
अनभिहितअनभिमतदर्शनेन च रसगन्धगन्धरसस्पर्शशब्ददोषैश्च ।
उद्वेजने चउद्वेजनैश्च बहुभिर्बीभत्सरसः समुद्धवति ॥ ७३ ॥
मुखनेत्रविकूणविकूणननयननासा॰नया नासाप्रच्छादनावनमितास्यैःप्रच्छादनादवनतास्यैः ।
अव्यक्तपादपतनैर्बीभत्सः सम्यगभिनेयःपतनैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यःपतनैः सम्यगभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ ७४ ॥
अथाअद्भुतोद्भुतो नाम विस्मयस्थायिभावात्मकः । स च दिव्यजनदर्शनेप्सितमनोरथावाप्त्यु प्त्युत्तमवनदेवकुलादिगमनसम्भाव्यमानमायेनद्रजालसंसाधनापवनदेवकुलादिगमनसभाविमानमायेन्द्रजालसम्भावनादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षणरोमाञ्चाश्रुस्वेदहर्षसाधुवादसाधुवचन॰दानप्रबन्धहाहाकारबाहुवदनचेलाङ्गुलिकारचेलाङ्गुलिप्रमाणादिभिःकरचरणाङ्गुलिभ्रमणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिभावाश्चास्यभावाश्चास्य स्तम्भाश्रुस्वेदगद्गदरोमाञ्चावेगसम्भ्रमसंभ्रमप्रहर्षचपलतोन्मादधृतिजडतामोहमरणादयः जडताप्रलयादयः । अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः—
यत्त्वतिशयार्थयुक्तं वाक्यं शिल्पं च कर्मरूपं वारूपं च ।
एभिस्त्वर्थविशेषै रसोऽद्भुतो नाम विज्ञेयःतत्संबद्धैः सर्वै रसोऽद्धुतो नामतत्सर्वमद्धुतरसे विभावरूपं हि विज्ञेयम् ॥ ७५ ॥
स्पर्शग्रहोत्कहसनैःस्पर्शग्रहोग्रहसनैस्पर्शप्रहरणोल्लसनैःस्पर्शग्रहणैरुल्बकशस्पर्शग्रहोल्लुकसनैर्हाहाकरैश्च साधुवादैश्च ।
वेपथुगद्गदवचनैः वचनस्वेदास्वेदाद्यैरभिनयस्तस्यनयश्चास्य ॥ ७६ ॥
तपुस्तके इमे श्लोकाः शान्तरसप्रकरणात्परं दृश्यन्ते
शृङ्गारं त्रिविधं विद्यात्भ्रूनेपथ्यविद्याद्वाङ्नैपथ्यक्रियात्मकम् ।
अङ्गनैपथ्यवाक्यैश्च हास्यरौद्रौ तथा स्मृतौत्रिधा स्मृतौ ॥ ७७ ॥
धर्मोपघातजघातकश्चैव तथार्थापचयोद्धवः ।
तथा योगकृतशोककृतश्चैव करुणस्त्रिविधः स्मृतः ॥ ७८ ॥
दानवीरं धर्मवीरं युद्धवीरमतस्त्रिधायुद्धवीरं तथैव च ।
रसरसवीरमवीरमपि प्राहुस्तज्ज्ञाः । त्रिविधसम्मतम्वीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधमेव हिCited in SS
॥ ७९ ॥
व्याजाच्चैवापराधाच्च वित्रासितकमेव च ।
पुनर्भयानकN closes chapter here. It adds last Verse 83 below.
स्यापि विद्यात् त्रिविधमेव हि ॥ ८० ॥
बीभत्सः क्षोभजःभणः शुद्ध उद्वेगी स्यात्तृतीयकःस्यात् द्वितीयकः ।
विष्ठाकृमिभिरुद्वेगी क्षोभक्षोभणोजो रुधिरादिजः ॥ ८१ ॥
द्विव्यश्चानन्दजश्चैव द्विधा ख्यातोऽद्भुतो रसः ।
दिव्यदर्शनजो दिव्यो हर्षादानन्जजः स्मृतः ॥ ८२ ॥
(अमबपुस्तकेषु शान्तरसग्रन्थो नास्ति । त पुस्तक एव विद्यते
शान्तमिदानीं आख्यास्यामः तत्र—अथ शान्तो नाम शमस्थायिभावात्मको मोक्षप्रवर्तकः । स तु तत्त्वज्ञानवैराग्याशयशुदध्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते । तस्य यमनियमाध्यात्मदध्यानधारणोपासनसर्वभूतदयालिङ्गग्रहणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः । व्यभिचारिणश्चास्य निर्वेदस्मृतिधृतिसर्वाश्रमशौचस्तम्भरोमाञ्चादयः । अत्रार्याः श्लोकाश्च भवन्ति—
मोक्षाध्यात्मनिमित्तःसमुत्थस्तत्त्वज्ञानार्थहेतुसंयुक्तः ।
नैःश्रेयसोपदिष्टःनिःश्रेयससंयुक्तः शान्तरसो नाम सम्भवतिविज्ञेयः ॥
बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियसंरोधाध्यात्मसंस्थितोपेतःनिरोधतोऽध्यात्मसंज्ञितश्चैव ।
सर्वप्राणिहितः खलुसर्वप्राणिसुखहितः शान्तरसो नाम विज्ञेयःविज्ञेयः । भवति चात्र श्लोकः- ॥
न यत्र दुःखं न सुखं न द्वेषो नापि मत्सरः ।
समः सर्वेषु भूतेषु स शान्तः प्रथितो रसः ॥
भावा विकारा रत्याद्याः शान्तस्तु प्रकृतिर्मतः ।
विकारः प्रकृतेर्जातः पुनस्तत्रैव लीयते ॥
स्वं स्वं निमित्तमासाद्य शान्ताद्भावः प्रवर्तते ।
पुनर्निमित्तापाये च शान्त एवोपलीयते ॥
एवं नवरसा दृष्टा नाट्यज्ञैर्लक्षणान्विताः ।)
एवमेते रसा ज्ञेयास्त्वष्टौ लक्षणलक्षिताः ।
अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि भावानामपि लक्षणम् ॥ ८३ ॥
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे रसाध्यायःरसविकल्पो नामरसस्वरूपपरिपातनं नाम षष्ठः ॥