<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><TEI>
    <teiHeader xml:lang="en">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title type="main">Nāṭyaśāstra</title>
		            <title type="sub">A SARIT edition</title>	
                <author>Bharatamuni</author>
                <respStmt>
                    <persName>Andrew Ollett</persName>
                    <resp>Creation of machine-readable version.</resp>
                </respStmt>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) SARIT</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence">Distributed by <ref target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref> under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0
                            Unported License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free <list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner specified
                                by the author or licensor (but not in any way that suggests that
                                they endorse you or your use of the work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work,
                                you may distribute the resulting work only under the same or similar
                                license to this one.</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative
                        Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the
                        rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <date>2013</date>
            </publicationStmt>
            
            <sourceDesc>
                <bibl>
                    <title>Nāṭyaśāstra of Bharatamuni, with the commentary Abhinavabhāratī by Abhinavaguptācārya</title>
                    <editor>K. Krishnamoorthy</editor>
                    <publisher>Baroda Oriental Institute</publisher>
                    <pubPlace>Vadodara</pubPlace>
                    <date>1992</date>
                    <note>4th edition</note>
                </bibl>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>

        <encodingDesc>
            <editorialDecl>
	      <p>This e-text was double-keyboarded in Devanāgarī. It was converted to Roman transliteration automatically.</p>
            </editorialDecl>
        </encodingDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2014-06-16" who="ASO">
	      Testing
            </change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>

<text xml:lang="sa-Latn" xml:id="NāŚā">
<body>
<div type="adhyāya" n="6">
<head type="toc">ṣaṣṭo ’dhyāyaḥ</head>
<head><pb n="254"/>śrīḥ</head>
<head>atha ṣaṣṭho ’dhyāyaḥ |</head>

<lg xml:id="NāŚā.6.1" n="1">
  <l><app><rdg wit="#N #अ"><note xml:lang="sa-Latn"><p>ayaṃ śloko nāsti | tatsthāne ‘ṛṣaya ūcuḥ’ iti paṭhyate</p></note></rdg></app>pūrvaraṅgavidhiṃ śrutvā punarāhurmahattamāḥ |</l>
  <l><app><rdg wit="#म">munayo bharatam</rdg></app>bharataṃ munayaḥ sarve <app><rdg wit="#क्ष #म">pañca praśnān bravīhi naḥ</rdg></app>praśnānpañcābhidhatsva naḥ || 1 ||</l>
</lg>

<lg xml:id="NāŚā.6.2" n="2">
  <pb n="255"/>
  <l>ye rasā iti paṭhyante nāṭye <app><rdg wit="#ब">nāṭyavicakṣaṇa</rdg></app>nāṭyavicakṣaṇaiḥ|</l>
  <l>rasatvaṃ <app><rdg wit="#न #म">kena vā</rdg></app>kena vai teṣāmetadākhyātumarhasi || 2 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.3" n="3">
  <l><app><rdg wit="#प #ब">bhāvāścāpi</rdg></app>bhāvāścaiva <app><rdg wit="#न #म">hi ye proktāḥ</rdg></app>kathaṃ proktāḥ kiṃ vā te bhāvayantyapi<app><rdg wit="#क्ष #ड #त #म #अ #ब">bhāvayanti hi</rdg></app> |</l>
  <l>saṃgrahaṃ kārikāṃ<app><rdg wit="#अ #ब">kārikāścaiva</rdg></app> caiva niruktaṃ <app><rdg wit="#अ">cāpi</rdg><rdg wit="#क्ष #म">cābhidhatsva naḥ</rdg></app>caiva tattvataḥ || 3 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.4" n="4">
  <l>teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ|</l>
  <l>pratyuvāca punarvākyaṃ rasabhāvavikalpanam || 4 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.5" n="5">
  <pb n="256"/>
  <l>ahaṃ vaḥ kathayiṣyāmi nikhilena tapodhanāḥ |</l>
  <l>saṃgrahaṃ kārikāṃ<app><rdg wit="#अ">rikāścaiva</rdg></app> caiva niruktaṃ ca yathākramam<app><rdg wit="#अ">yathāvidhi</rdg></app> || 5 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.6" n="6">
  <l>na <app><rdg wit="#क्ष">śakyamiha</rdg></app>śakyamasya nāṭyasya gantumantaṃ kathañcana |</l>
  <l><app><rdg wit="#न #ब">kasmādbahutvādbhāvānām</rdg></app>kasmādbahutvājjñānānāṃ śilpānāṃ <app><rdg wit="#N #अ">cāpi tattvataḥ</rdg></app>vāpyanantataḥ || 6 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.7" n="7">
  <pb n="257"/>
  <l>ekasyāpi na vai <app><rdg wit="#N #क्ष #न #ब #म #त">śakyamantam</rdg></app>śakyastvanto jñānārṇavasya hi<app><rdg wit="#क्ष #अ #म">tu</rdg><rdg wit="#N">ca</rdg></app> |</l>
  <l>gantuṃ kiṃ punaranyeṣāṃ jñānānāma<app><rdg wit="#त">jñātumarthaṃ hi</rdg></app>rthatattvataḥ || 7 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.8" n="8">
  <l>kintvalpasūtra<app><rdg wit="#द #म">gụ̄dhārtha</rdg><rdg wit="#अ">alpagranthasūtrārtham</rdg></app>granthārthamanumānaprasādhakam |</l>
  <l>nāṭyasyāsya pravakṣyāmi rasabhāvādisaṅgraham || 8 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.9" n="9">
  <l>vistareṇopadiṣṭānāmarthānāṃ sūtrabhāṣyayoḥ |</l>
  <l><app><rdg wit="#म #त #अ">nibaddho</rdg></app>nibandho yaḥ samāsena saṅgrahaṃ taṃ vidurbudhāḥ || 9 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.10" n="10">
  <l><app><rdg wit="#ज #म">rasabhāvā</rdg></app>rasā bhāvā hyabhinayāḥ <app><rdg wit="#ज #अ #ब">dharmavṛtti</rdg><rdg wit="#त">dharmavṛtta</rdg></app>dharmī vṛttipravṛttayaḥ |</l>
  <l>siddhiḥ svarāstathātodyaṃ gānaṃ raṅgaśca saṅgrahaḥ || 10 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.11" n="11">
  <pb n="258"/>
  <l>alpābhidhānenārtho yaḥ samāsenocyate budhaiḥ |</l>
  <l>sūtrataḥ <app><rdg wit="#ब">sā tu mantavyā</rdg><rdg wit="#N #क्ष #अ">sā tu vijñeyā</rdg></app>sā ’numantavyā (nupaṭhitā) kārikārthapradarśinī<app><rdg wit="#क्ष #न #ब">prayoginī</rdg></app> || 11 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.12" n="12">
  <pb n="259"/>
  <l>nānānāmāśrayotpannaṃ nighaṇṭu<app><rdg wit="#अ">nāṭyantu</rdg></app>nigamānvitam |</l>
  <l>dhātvarthahetusaṃyuktaṃ nānāsiddhāntasādhitam || 12 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.13" n="13">
  <pb n="260"/>
  <l><app><rdg wit="#न #त">sādhito</rdg></app>sthāpito ’rtho bhavedyatra samāsenārthasūcakaḥ<app><rdg wit="#N #अ">sūtrayoḥ</rdg></app> |</l>
  <l>dhātvarthavacaneneha niruktaṃ <app><rdg wit="#क्ष #N">tad vidurbṛdhāḥ</rdg></app>tatpracakṣate || 13 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.14" n="14">
  <l>saṅgraho yo mayā proktaḥ samāsena dvijottamāḥ |</l>
  <l>vistaraṃ tasya vakṣyāmi saniruktaṃ sakārikam || 14 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.15" n="15">
  <l><app><rdg wit="#N">hāsyaśṛṅgārakaruṇā</rdg></app>śṛṅgārahāsyakaruṇā <app><rdg wit="#N #ज #अ #म">vīraraudra</rdg></app>raudravīrabhayānakāḥ |</l>
  <l>bībhatsādbhutasaṃjño<app><rdg wit="#द #अ #ब #त">saṃjñāścetyaṣṭau</rdg><rdg wit="#N #ज">śāntāśca nava nāṭyarasāḥ</rdg></app> cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ<app><rdg wit="#क्ष #म #त">nāṭyarasāḥ</rdg></app> smṛtāḥ || 15 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.16" n="16">
  <pb n="261"/>
  <l>ete hyaṣṭau rasāḥ<app><rdg wit="#N #ड">nava rasāḥ</rdg></app> proktā<app><rdg wit="#N #प #अ">dṛṣṭāḥ</rdg></app> druhiṇena mahātmanā |</l>
  <l>punaśca bhāvānvakṣyāmi sthāyisañcārisattvajān<app><rdg wit="#N #अ">sāttvikān</rdg></app> || 16 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.17" n="17">
  <l>rati<app><rdg wit="#N #अ">hāso ratiśca</rdg></app>rhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā |</l>
  <l>jugupsā vismayaśceti<app><rdg wit="#अ #N">ścaiva</rdg></app> sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ || 17 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.18" n="18">
  <pb n="262"/>
  <l><app><rdg wit="#ज">nirvedo ’tha tathā glāniśaṅkāsūyā</rdg></app>nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyā madaḥ śramaḥ|</l>
  <l>ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintā mohaḥ smṛtirdhṛtiḥ<app><rdg wit="#म">mohamatismṛtīḥ</rdg></app> || 18 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.19" n="19">
  <l>vrīḍā capalatā <app><rdg wit="#द">capalatā caiva</rdg></app>harṣa āvego jaḍatā <app><rdg wit="#प">dhṛtiḥ</rdg></app>tathā |</l>
  <l>garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca || 19 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.20" n="20">
  <l>suptaṃ <app><rdg wit="#न #त">suptirvibodho</rdg></app>vibodho ’<app><rdg wit="#क्ष #ड #म">prabodho harṣaścāpyavahittha</rdg></app>marṣaścāpyavahitthamathogratā |</l>
  <l>matirvyādhistatho<app><rdg wit="#ड #म">ratho</rdg><rdg wit="#N #अ">aratirvyādhirunmādaḥ</rdg></app>nmādastathā maraṇameva ca || 20 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.21" n="21">
  <l>trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ |</l>
  <l>trayastriṃśadamī bhāvāḥ samākhyātāstu nāmataḥ || 21 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.222" n="222">
  <l>stambhaḥ svedo ’tha romāñcaḥ <app><rdg wit="#न #ब #त">svarabhedo ’tha</rdg><rdg wit="#म">svarasādotha</rdg></app>svarabhaṅgo ’tha vepathuḥ|</l>
  <l>vaivarṇyamaśru pralaya <app><rdg wit="#न">bhāvāstvaṣṭau tu sāttvikāḥ</rdg></app>ityaṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ || 22 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.23" n="23">
  <l>āṅgiko vācikaścaiva hyāhāryaḥ sāttvikastathā |</l>
  <l>catvāro ’bhinayā hyete <app><rdg wit="#ड #ब #त">yeṣu nāṭyaṃ pratiṣṭhitam</rdg><rdg wit="#न">vijñeyā nāṭyakarmaṇi</rdg></app>vijñeyā nāṭyasaṃśrayāḥ || 23 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.24" n="24">
  <pb n="263"/>
  <l><app><rdg wit="#ड">laukikī nāṭyadharmī ca</rdg></app>lokadharmī nāṭyadharmī dharmīti<app><rdg wit="#ड #त">dharmī tu dvividhā smṛtā</rdg></app> dvividhaḥ smṛtaḥ|</l>
  <l><app><note xml:lang="en"><p><hi rend="bold">N</hi>reads here line <foreign xml:lang="sa-Latn">दैविकी</foreign> etc. of 26 below.</p></note></app>bhāratī sātvatī caiva <app><rdg wit="#ड #त">vṛttirārabhaṭī</rdg></app>kaiśikyārabhaṭī tathā || 24 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.25" n="25">
  <l>catasro vṛttayo hyetā yāsu<app><rdg wit="#ड #त">hyetāḥ kaiśikyā saha kīrtitāḥ</rdg><rdg wit="#N #अ">vijñeyā nāṭyasaṃśrayāḥ</rdg></app> nāṭyaṃ pratiṣṭhitam |</l>
  <l>āvantī dākṣiṇātyā ca tathā caivo<app><rdg wit="#प #ब">caivārdha | caivāndhra</rdg></app>̣dhramāgadhī || 25 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.26" n="26">
  <l><app><rdg wit="#प #म">pāñcālīmadhyamā</rdg></app>pāñcālamadhyamā <app><rdg wit="#क्ष #प">caiva</rdg></app>ceti <app><rdg wit="#N #क्ष #प">jñeyā nāṭyapravṛttayaḥ</rdg></app>vijñeyāstu pravṛttayaḥ |</l>
  <l><app><rdg wit="#म #ब">daivīti</rdg><note><p><hi rend="bold">a</hi>pustake idamardha nāsti</p></note></app>daivikī mānuṣī caiva <app><rdg wit="#ड">siddhistu dvividhaiva ca</rdg></app>siddhiḥ syāddvividhaiva tu || 26 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.27" n="27">
  <l><app><rdg wit="#क्ष #न #म">śārīrā vaiṇavāścaiva</rdg></app>śārīrāścaiva vaiṇāśca sapta ṣaḍjādayaḥ svarāḥ |</l>
  <l><app><note><p>idamardha <hi rend="bold">ta</hi>pustaka eva dṛśyate | <hi rend="bold">kṣa</hi>pustake nāsti |</p></note></app>(niṣādarṣabhagāndhāramadhyapañcamadhaivatāḥ||)</l>
  <l>tataṃ caivāvanaddhaṃ ca ghanaṃ suṣirameva ca || 27 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.28" n="28">
  <pb n="264"/>
  <l>caturvidhaṃ va vijñeyamātodyaṃ lakṣaṇānvitam |</l>
  <l>tataṃ tantrīgataṃ<app><rdg wit="#अ">kṛtam</rdg></app> jñeyamavanaddhaṃ tu pauṣkaram || 28 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.29" n="29">
  <l>ghanastu tālo vijñeyaḥ suṣiro vaṃśa eva ca |</l>
  <l>praveśākṣepaniṣkrāmaprāsādikamathāntaram<app><rdg wit="#ज #म">athāparam</rdg></app> || 29 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.30" n="30">
  <l>gānaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ dhruvāyogasamanvitam<app><rdg wit="#अ">samudbhavam</rdg></app> |</l>
  <l>caturaśro vikṛṣṭaśca raṅgastryaśraśca<app><rdg wit="#N #अ">tryasraścaiva hi maṇḍapaḥ</rdg></app> kīrtitaḥ || 30 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.31" n="31">
  <pb n="265"/>
  <l>evameṣo ’lpasūtrārtho nirdiṣṭo<app><rdg wit="#क्ष #अ #म">vyādiṣṭo</rdg></app> nāṭyasaṃgrahaḥ |</l>
  <l>ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūtragranthavikalpanam || 31 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.31.1" n="31.1"><pb n="266"/>tatra rasāneva tāvadādāvabhi<app><rdg wit="#क्ष #न #म">tāvadabhidhāsyāmaḥ</rdg><rdg wit="#N #अ">tāvadabhidhāsye</rdg></app>vyākhyāsyāmaḥ | na hi rasādṛte <app><rdg wit="#क्ष #ड #अ #ब #म #त">kaścidapyarthaḥ</rdg></app>kaścidarthaḥ pravartate |
tatra vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ | </p>

<p xml:id="NāŚā.6.31.2" n="31.2"><pb n="267"/><pb n="268"/><pb n="269"/><pb n="270"/><pb n="271"/><pb n="272"/><pb n="273"/><pb n="274"/><pb n="275"/><pb n="276"/><pb n="277"/><pb n="278"/><pb n="279"/><pb n="280"/><pb n="281"/>ko dṛṣṭāntaḥ<app><rdg wit="#अ">yathā ca guḍādidravyairauṣadhiviśeṣaiśca svādvādayo rasā niṣpadyante evaṃ nānābhāvopagatā</rdg></app> api sthāyino bhāvā rasatvamāpnuvanti<app><rdg wit="#क्ष #म">ko dṛṣṭānta iti ceducyate | yathā nānā |</rdg><rdg wit="#N"><note xml:lang="en"><p>om.</p></note></rdg></app> | atrāha—yathā hi nānāvyañjanauṣadhidravyasaṃyogādrasaniṣpattiḥ<app><rdg wit="#त">ttirbhavati | yathā hi</rdg></app> tathā nānābhāvopagamādrasaniṣpattiḥ| yathā hi—guḍādibhirdravyairvyañjanairauṣadhibhiśca ṣāḍavādayo<app><rdg wit="#म">ṣaḍrasā</rdg><rdg wit="#त">ṣāḍvādayo rasā</rdg><rdg wit="#अ">svādvādayo rasā</rdg></app> rasā nirvartyante tathā <pb n="282"/><app><rdg wit="#क्ष #म">evaṃ nānā</rdg></app>nānābhāvopagatā<app><rdg wit="#क्ष #म #न">pahitā</rdg></app> api sthāyino bhāvā rasatvamāpnuva<app><rdg wit="#क्ष #अ #म">vanti</rdg></app>ntīti | <app><rdg wit="#क्ष #न #अ #म">ṛṣaya ūcuḥ</rdg><rdg wit="#त"><note><p>idaṃ nāsti</p></note></rdg></app>atrāha—rasa iti kaḥ padārthaḥ | <app><rdg wit="#ड #म">atrocyate</rdg><rdg wit="#क्ष"><note xml:lang="en"><p>omits.</p></note></rdg></app>ucyate—āsvādyatvāt | kathamāsvādyate<app><rdg wit="#प #त #ब">māsvādyo</rdg><rdg wit="#अ #N">svādyata iti | yathā nānā</rdg><rdg wit="#क्ष #म">kimiti cedatrocyate | yathā hi nānā</rdg></app> rasaḥ | yathā hi nānāvyañjanasaṃskṛtamannaṃ bhuñjānā rasānāsvādayanti sumanasaḥ puruṣā harṣā<app><rdg wit="#अ">harṣañcādhi</rdg></app>dīṃścādhigacchānti tathā nā<app><rdg wit="#त">tathā bhāvā</rdg></app>nābhāvābhi<pb n="283"/>nayavyañjitān vāgaṅgasattvopetān sthāyibhāvānāsvādayanti sumanasaḥ prekṣakāḥ<app><rdg wit="#क्ष #अ #म #त #ब">prekṣakāstasmānnāṭyarasā iti vyākhyātāḥ</rdg></app> harṣādīṃścādhigacchanti | tasmānnāṭyarasā <app><rdg wit="#अ">rasā rasa itya</rdg></app>ityabhivyākhyātāḥ | <app><rdg wit="#N #अ #ब">api cātrā</rdg></app>atrānuvaṃśyau ślokau bhavataḥ—</p>

<lg xml:id="NāŚā.6.32" n="32">
  <pb n="284"/>
  <l>yathā bahudravyayutai<app><rdg wit="#म">yuktaiḥ</rdg><rdg wit="#त">guṇaiḥ</rdg></app>rvyañjanairbahubhiryutam |</l>
  <l>āsvādayanti bhuñjanā bhaktaṃ<app><rdg wit="#क्ष #म">bhuktaṃ bhuktaṃ</rdg><rdg wit="#अ">bhaktaṃ bhuktaṃ</rdg></app> bhaktavido janāḥ || 32 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.33" n="33">
  <l>bhāvābhinayasaṃbaddhā<app><rdg wit="#म">saṃyuktān sthāyibhāvāṃstato</rdg></app>nsthāyibhāvāṃstathā budhāḥ |</l>
  <l>āsvādayanti manasā tasmānnāṭya<app><rdg wit="#अ">nāṭye rasāḥ</rdg></app>rasāḥ smṛtāḥ || 33 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.33.1" n="33.1"><pb n="285"/><pb n="286"/>atrāha—kiṃ rasebhyo bhāvānāmabhinirvṛttirutāho bhāvebhyo rasanāmiti<app><rdg>miti ucyate | keṣāñcinmatam</rdg><rdg wit="#त">rasānām | keṣāñcinmatam</rdg></app> | keṣāñcinmataṃ parasparasambandhādeṣāmabhinirvṛttiriti | ta<app><rdg wit="#त">etanna</rdg><rdg wit="#क्ष #म">tatkasmāt</rdg><rdg wit="#ब">tanna | dṛśyate</rdg></app>nna | kasmāt | dṛśyate hi bhāvebhyo rasānāmabhinirvṛttirna tu rasebhyo<app><rdg wit="#त #ब #अ">na rasebhyo bhāvānāmiti</rdg></app> bhāvānāmabhinirvṛttiriti | bhavanti<app><rdg wit="#त">bhavanti vaṃśye ślokāḥ</rdg><rdg wit="#क्ष #म">tatra ślokāḥ</rdg><rdg wit="#N #अ #ब">bhavataścātra ślokau</rdg></app> cātra ślokāḥ—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.34" n="34">
  <pb n="287"/>
  <l>nānābhinayasambaddhā<app><rdg wit="#त">sambandhā</rdg><rdg wit="#म">sambandhān</rdg><rdg wit="#अ">sambaddhā</rdg></app>nbhāvayanti rasānimān |</l>
  <l>yasmāttasmādamī bhāvā vijñeyā nāṭyayoktṛbhiḥ || 34 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.35" n="35">
  <l>nānādravyairbahuvidhairvyañjanaṃ bhāvyate yathā |</l>
  <l>evaṃ bhāvā bhāvayanti rasānabhinayaiḥ saha || 35 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.36" n="36">
  <l>na bhāvahīno ’sti raso <app><rdg wit="#त">bhāvo vā rasavarjitaḥ</rdg><rdg wit="#म">na raso bhāvavarjitaḥ</rdg></app>na bhāvo rasavarjitaḥ |</l>
  <l>parasparakṛtā siddhistayorabhi<app><rdg wit="#त #अ">nayo</rdg></app>naye bhavet || 36 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.37" n="37">
  <l>vyañjanauṣadhisaṃyogo yathā ’nnaṃ <app><rdg wit="#अ">gādyathānnamupapādayet</rdg><rdg wit="#म">gādyathānnasvādutā bhavet</rdg></app>svādutāṃ nayet |</l>
  <l>evaṃ bhāvā rasāścaiva bhāvayanti parasparam<app><note xml:lang="en"><p>has a lacuna here up to V. 52 below.</p></note></app> || 37 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.38" n="38">
  <pb n="288"/>
  <l>yathā bījādbhavedavṛkṣo vṛkṣāṃ<app><rdg wit="#अ">vṛkṣādvījaṃ bhavedyathā</rdg><rdg wit="#त">vṛkṣātpuṣpaphalaṃ tathā</rdg></app>tpuṣpaṃ phalaṃ yathā |</l>
  <l>tathā mūlaṃ rasāḥ sarve tebhyo<app><rdg wit="#क्ष #म">teṣu</rdg><rdg wit="#अ">teṣām</rdg><rdg wit="#HMs #ब">tato</rdg></app> bhāvā vyavasthitāḥ<app><note><p>‘evamete sthāyino bhāvāḥ rasasaṃjñāḥ pratyavagantavyāḥ’ iti ‘ta’ pustake itaḥ paramadhikaṃ dṛśyate | </p></note></app> || 38 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.38.1" n="38.1"><app><rdg wit="#त">eṣāntvidānīmanubhāvavibhāvavyabhicārisaṃyuktānāmutpati</rdg></app>tadeṣāṃ rasānāmutpattivarṇadaiva<app><rdg wit="#अ">devatā</rdg></app>tanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ |  <pb n="289"/>teṣāmutpattihetavaścatvāro rasāḥ | tadyathā—śṛṅgāro raudrau<app><rdg wit="#न #म">śṛṅgāro vīro raudro</rdg></app> vīro bībhatsa iti | <app><rdg wit="#अ">tatra</rdg><rdg wit="#त #ब">nāsti</rdg></app>atra—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.39" n="39">
  <l>śṛṅgārāddhi<app><rdg wit="#ड">śṛṅgārāttu</rdg><rdg wit="#अ">śṛṅgārācca</rdg></app> bhaveddhāsyo raudrācca<app><rdg wit="#क्ष #न">raudrāttu</rdg></app> karuṇo rasaḥ |</l>
  <l>vīrāccaivādbhutotpattirbībhatsācca bhayānakaḥ || 39 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.40" n="40">
  <l>śṛṅgārānukṛtiryā tu sa <app><rdg wit="#अ #प #म">hāsya iti saṃjñitaḥ</rdg></app>hāsyastu prakīrtitaḥ|</l>
  <l>raudrasyaiva<app><rdg wit="#म">drasyāpi ca</rdg><rdg wit="#त">drasya caiva</rdg></app> ca yatkarma sa jñeyaḥ karuṇo rasaḥ || 40 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.41" n="41">
  <pb n="290"/><pb n="291"/><pb n="292"/>
  <l>vīrasyāpi<app><rdg wit="#अ">vīrasya cāpi</rdg></app> ca yatkarma so ’dbhutaḥ parikīrtitaḥ |</l>
  <l>bībhatsadarśanaṃ yacca<app><rdg wit="#न #त">yatra bhavetsa tu</rdg><rdg wit="#अ">yattu bhavetsa tu</rdg></app> jñeyaḥ sa tu bhayānakaḥ || 41 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.41.1" n="41.1"><pb n="293"/>atha varṇāḥ—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.42" n="42">
  <l><app><rdg wit="#म #त">śyāmo bhavettu</rdg></app>śyāmo bhavati śrṛṅgāraḥ sito hāsyaḥ prakīrtitaḥ |</l>
  <l><app><rdg wit="#म #त">raktau raudro rasaḥ proktaḥ kapotaḥ karuṇastathā</rdg></app>kapotaḥ karuṇaścaiva rakto raudraḥ prakīrtitaḥ || 42 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.43" n="43">
  <l>gauro vīrastu vijñeyaḥ <app><rdg>kṛṣṇaścāpi</rdg></app>kṛṣṇaścaiva bhayānakaḥ |</l>
  <l>nīlavarṇastu bībhatsaḥ pītaścaivādbhutaḥ smṛtaḥ || 43 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.43.1" n="43.1"><app><rdg wit="#प #ब #त">athādhidaivatāni</rdg></app>atha daivatāni</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.44" n="44">
  <l>śrṛṅgāro viṣṇudaivatyo<app><rdg wit="#न #ब #अ">devastu</rdg></app> hāsyaḥ pramathadaivataḥ |</l>
  <l>raudro rudrādhidaivatyaḥ<app><rdg wit="#अ #ब">devastu</rdg><rdg wit="#क्ष">daivaśca</rdg><rdg wit="#म #त">devaśca</rdg></app> karuṇo yamadaivataḥ || 44 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.45" n="45">
  <l>bībhatsasya mahākālaḥ <app><rdg wit="#प">kāmadevo</rdg></app>kāladevo bhayānakaḥ |</l>
  <l>vīro<app><rdg wit="#म">māhendradaivatya adbhuto</rdg></app> mahendradevaḥ syādadbhuto brahmadaivataḥ || 45 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.45.1" n="45.1">evameteṣāṃ rasānāmutpattivarṇadaivatānyabhivyākhyātāni |</p>

<p xml:id="NāŚā.6.45.2" n="45.2">idānīmanubhāvavibhā<app><rdg wit="#त">eteṣāṃ tvidānīṃ vibhāvānu</rdg><rdg wit="#क्ष #म">idānīṃ vibhāvānu</rdg></app>vavyabhicārisaṃyuktānāṃ lakṣaṇa<app><rdg wit="#अ">lakṣaṇāni saprayojanāni vyākhyāsyāmaḥ</rdg><rdg wit="#त">lakṣaṇāni darśanānyabhivyā</rdg><rdg wit="#क्ष #म">lakṣaṇadarśanā</rdg></app>nidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ | <app><rdg wit="#ब">sthāyībhāvāṃśca rasānāmanukramiṣyāma iti</rdg></app>sthāyibhāvāṃśca rasatvamupaneṣyāmaḥ |  <pb n="294"/>tatra śṛṅgāro nāma ratisthāyibhāvaprabhavaḥ | ujjavalaveṣātmakaḥ<app><rdg wit="#च #ब">veṣātmakatvācchṛṅgāro rasaḥ</rdg><rdg wit="#त">hyadyojjvalaveṣasvābhāvaḥ</rdg></app> | <app><rdg wit="#क्ष #म">yathā yatkiñci</rdg></app>yatkiñcilloke śuci medhyamujjvalaṃ darśanīyaṃ<app><rdg wit="#ब #त">nīyaṃ bhavati tatsarvam</rdg><rdg wit="#क्ष"><note xml:lang="en"><p>omits <foreign xml:lang="sa-Latn">उज्ज्वलं</foreign></p></note></rdg></app> vā tacchṛṅgāreṇopamīyate |  <pb n="295"/>yastāvadujjvalaveṣaḥ<app><rdg wit="#न">yastāvaddhadyojjvalaveṣaḥ</rdg><rdg wit="#म #त">veṣātmakaḥ</rdg><rdg wit="#ब">veṣavān saśṛṅgāra iti</rdg></app> sa śṛṅgāravānityucyate | yathā ca gotrakulācārotpannānyāptodeśasiddhāni puṃsāṃ nāmāni bhavanti <app><rdg wit="#च #ब">tathaiṣām</rdg></app>tathaivaiṣāṃ rasānāṃ bhāvānāṃ ca nāṭyāśritānāṃ cārthānāmācārotpannānyāptopadeśasiddhāni nāmāni | <app><rdg wit="#क्ष"><note xml:lang="en"><p>adds</p></note>bhavanti | tadevameṣa</rdg></app>evameṣa ācārasiddho hyadyojjvalaveṣātmakakatvācchṛṅgāro<app><rdg wit="#क्ष #ड #ग">veṣātmakaḥ śṛṅgāro</rdg></app> rasaḥ | sa ca <app><rdg wit="#द #अ">strīpuṃsa</rdg></app>strīpuruṣahetuka <app><rdg wit="#प #म #त">yuvatiprakṛtiḥ</rdg></app>uttamayuvaprakṛtiḥ |</p>

<p xml:id="NāŚā.6.45.3" n="45.3"><pb n="296"/><pb n="297"/>tasya dve adhiṣṭhāne sambhogo vipralambhaśca | tatra sambhogastāvat ṛtumālyā<app><rdg wit="#ड">mālyālepana</rdg></app>nulepanālaṅkāreṣṭajanaviṣayavarabhavanopabhogopavana<app><rdg wit="#ड">bhogavana</rdg><rdg wit="#द #अ">upavanabhavanānugamanaśravaṇakrīḍālīlāśrayādibhiḥ</rdg></app>gamanānubhavanaśravaṇadarśanakrīḍālīlādibhirvibhāvairutpadyate<app><rdg wit="#त">rbhāvaiḥ samutpadyate</rdg></app> | <pb n="298"/><pb n="299"/> tasya <app><rdg wit="#म">nayanacāturī</rdg></app>nayanacāturyabhrūkṣepakaṭākṣasañcāra<app><rdg wit="#म #त">sañcaraṇa</rdg><rdg wit="#क">sañcāri</rdg></app>lalitamadhurāṅgahāra<app><rdg wit="#न">hārairvākyādibhiḥ</rdg></app>vākyādibhiranubhāvairabhinayaḥ<app><rdg wit="#ड #म">bhāvairabhinetavyaḥ</rdg></app> prayoktavyaḥ |</p> 

<p xml:id="NāŚā.6.45.4" n="45.4"><pb n="300"/><app><rdg wit="#म">vyabhicāriṇaścālasya</rdg></app>vyabhicāriṇaścāsyālasyaugyrajugupsāvarjyāḥ<app><rdg wit="#च #अ">varjāḥ</rdg><rdg wit="#त">varjam</rdg></app> | vipralambhakṛtastu nirvedaglāniśaṅkāsūyāśramacintautsukyanidrā<app><rdg wit="#त #न">nidrāsuptasvapna</rdg></app>svapnavibodhavyādhyunmādāpasmārajāṅyamaraṇādibhiranubhāvairabhinetavyaḥ |</p>

<p xml:id="NāŚā.6.45.5" n="45.5"><pb n="301"/><pb n="302"/>atrāha—yadyayaṃ ratiprabhavaḥ śṛṅgāraḥ kathamasya karuṇāśrayiṇo bhāva<app><rdg wit="#अ">rasā</rdg><rdg wit="#त">yadyapaṃ śṛṅgāraḥ tadā kathamidānīmasya karuṇāśrayiṇo bhāvaḥ</rdg></app> bhavanti | atrocyate—<app><rdg wit="#त">nanu pūrva</rdg></app>pūrvamevābhihitaṃ sambhogavipralambhakṛtaḥ śṛṅgāra <pb n="303"/>iti | <app><rdg wit="#न #ब">vaiśeṣika</rdg><rdg wit="#द">vaiśikaśāstrakāreṇa</rdg></app>vaiśikaśāstrakāraiśca<app><rdg wit="#क्ष #म">śāstraiśca</rdg></app> daśāvastho ’bhihitaḥ | <app><rdg wit="#त #अ">idaṃ vākyaṃ nāsti</rdg><rdg wit="#क्ष #म">tāścāvasthā</rdg></app>tāśca sāmānyābhinaye vakṣyāmaḥ |</p>

<p xml:id="NāŚā.6.45.6" n="45.6"><app><rdg wit="#म #त">karuṇaḥ punaḥ</rdg></app>karuṇastu <app><rdg wit="#ढ">tāpakleśeṣṭajanaviyogavibhava</rdg><rdg wit="#अ #द">śokakleśa</rdg><rdg wit="#क्ष">vinipātaneṣṭajanaviprayoga.</rdg></app>śāpakleśavinipatiteṣṭajanavibhavanāśavadhabandhasamuttho nirapekṣabhāvaḥ | autsukyacintāsamutthaḥ<app><rdg wit="#क्ष #न #त">cintābhāvasamutthaḥ</rdg></app>  sāpekṣabhāvo<app><rdg wit="#द #त">sāpekṣavipralambhakṛtaḥ</rdg></app> vipralambhakṛtaḥ |</p>

<p xml:id="NāŚā.6.45.7" n="45.7"><pb n="304"/>evamanyaḥ karuṇo ’nyaśca<app><rdg wit="#म #त">karuṇo ’nyo</rdg></app> vipralambha iti | evameṣa sarvabhāvasaṃyuktaḥ śṛṅgāro bhavati<app><rdg wit="#क्ष #म">bhavet</rdg></app> |</p>
<p xml:id="NāŚā.6.45.8" n="45.8">api ca<app><rdg wit="#भ">api cātra ślokaḥ</rdg><rdg wit="#त">atra ślokaḥ</rdg></app></p>
<lg xml:id="NāŚā.6.46" n="46">
  <l>sukhaprāyeṣu<app><rdg wit="#म #अ #त #ब">prāyesaṣṭampannaḥ</rdg></app> sampannaḥ ṛtumālyā<app><rdg wit="#म #अ">mālyānu</rdg></app>disevakaḥ |</l>
  <l>puruṣaḥ<app><rdg wit="#म #अ">puruṣapramadā</rdg></app> pramadāyuktaḥ śṛṅgāra iti saṃjñitaḥ || 46 ||</l>
</lg>

<p xml:id="NāŚā.6.46.1" n="46.1"><pb n="305"/>api cātra sūtrārthānuviddhe<app><rdg wit="#न #त">sūtrānubandhe</rdg><rdg wit="#क्ष #ब">sūtrānuviddhe</rdg><rdg wit="#द #अ">cātrānuvidhe</rdg><rdg wit="#ज">anuvaṃśye</rdg></app> ārye bhavataḥ |</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.47" n="47">
  <l><app><rdg wit="#ड">ṛtumālā</rdg></app>ṛtumālyālaṅkāraiḥ priyajanagāndharvakāvyasevābhiḥ |</l>
  <l>upavanagamanavihāraiḥ śṛṅgārarasaḥ samudbhavati || 47 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.48" n="48">
  <l>nayanavadanaprasādaiḥ <app><rdg wit="#द #अ">smṛti</rdg></app>smitamadhuravacodhṛtipramodaiśca<app><rdg wit="#द #अ">prasādaiśca</rdg></app> |</l>
  <l><app><rdg wit="#म #त">lalitaiścāṅgavilāsaiḥ</rdg><rdg wit="#अ #द">madhuraiścāṅgaviśeṣaiḥ</rdg><rdg wit="#ढ">lalitaiścāṅgavicāraiḥ</rdg><rdg wit="#क्ष #च #म">madhuraiścāṅgavicāraiḥ</rdg></app>madhuraiścāṅgavihāraistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ || 48 ||</l>
</lg>

<p xml:id="NāŚā.6.48.1" n="48.1"><pb n="306"/>atha hāsyo nāma hāsasthāyibhāvātmakaḥ | sa ca <app><rdg wit="#म">vikṛtaveṣālaṅkāra</rdg><rdg wit="#अ">vikṛtālokanaparaveṣadhārṣṭya</rdg></app>vikṛtaparaveṣālaṅkāradhāṣṭryalaulya<app><rdg wit="#म">kalahāsa</rdg><rdg wit="#अ">kuhanāsatpra</rdg></app>kuhakāsatpralāpavyaṅgadarśana<app><rdg wit="#भ #त">doṣādyudāharaṇa</rdg></app>doṣodāharādi<pb n="307"/>bhirvibhāvairūtpadyate | <app><rdg wit="#क्ष #ड #म">tasyoṣṭhadarśana</rdg><rdg wit="#द #अ">tasyoṣṭhavivarasaṃdarśananāsā</rdg></app>tasyoṣṭhanāsākapolaspandanadṛṣṭi<app><rdg wit="#ड">vyākocākuñcanasveda</rdg></app>vyākośākuñcanasvedāsyarāgapārśvagrahaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | <app><rdg wit="#ज">vyabhicāriṇaścāsya glānyavahittha</rdg></app>vyabhicāriṇaścāsyāvahitthālasyatandrānidrāsvapnaprabodhāsūyādayaḥ<app><rdg wit="#म #त">svapnādayaśca</rdg><rdg wit="#ब">vikṛtālaṅkāravikṛtāśca</rdg></app> | dvividhaścāyamātmasthaḥ parasthaśca | <app><rdg wit="#म #त">tatra yadā</rdg></app>yadā svayaṃ hasati tadā ’ ’tmasthaḥ | yadā tu<app><rdg wit="#क्ष #न #म">yadā param</rdg></app> paraṃ hāsayati tadā parasyaḥ |</p>
<p xml:id="NāŚā.6.48.2" n="48.2"><pb n="308"/><app><rdg wit="#न #त">bhavataścātrārye</rdg></app>atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ |</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.49" n="49">
  <l>viparītālaṅkārairvikṛtācārābhidhānaveṣaiśca<app><rdg wit="#द #अ">vikṛtāveśābhidhānaceṣṭābhiḥ</rdg></app> |</l>
  <l>vikṛtairarthavi<app><rdg wit="#ब">vikṛtairaṅgavikāraiḥ</rdg></app>śeṣairhasatīti rasaḥ smṛto hāsyaḥ || 49 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.50" n="50">
  <l><app><rdg wit="#ड">vikṛtākāraiḥ</rdg></app>vikṛtācārairvākyairaṅgavikāraiśca vikṛtaveṣaiśca<app><rdg wit="#न #त">vihārairvikṛtaveṣakṛtaiḥ</rdg></app> |</l>
  <l>hāsayati janaṃ yasmāttasmājjñeyo raso hāsyaḥ || 50 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.51" n="51">
  <l>strīnīcaprakṛtāveṣa<app><rdg wit="#न">prakṛtirayam</rdg><rdg wit="#म #त">prakṛtiṣveṣa</rdg></app> bhūyiṣṭhaṃ dṛśyate rasaḥ |</l>
  <l>ṣaḍbhedāścāsya vijñeyāstāṃśca vakṣyāmyahaṃ punaḥ || 51 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.52" n="52">
  <l>smitamatha hasitaṃ vihasitamupahasitaṃ cāpahasitamatihasitam |</l>
  <l>dvau dvau bhedau syātāmuttamamadhyādhamaprakṛtau<app><rdg wit="#अ #ब">prakṛteḥ</rdg></app> || 52 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.52.1" n="52.1"><app><rdg wit="#त #ब">atra ślokāḥ</rdg><rdg wit="#म">nāsti</rdg></app>tatra</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.53" n="53">
  <l>smitahasite jyeṣṭhānāṃ<app><rdg wit="#प #ब">śreṣṭhānām</rdg><rdg wit="#द #अ">smitahasitaṃ jyeṣṭhānām</rdg><rdg wit="#भ #त">smitahasitamuttamānām</rdg></app> madhyānāṃ vihasitopahasite ca |</l>
  <l>adhamānāmapahasitaṃ hyatihasitaṃ cāpi<app><rdg wit="#ड #त">tathātihasitaṃ ca</rdg></app> vijñeyam || 53 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.53.1" n="53.1"><pb n="309"/>atra ślokāḥ—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.54" n="54">
  <l><app><rdg wit="#ज">īṣadvyavavasitai</rdg><rdg wit="#ड #ब #म">iṣadvihasitai</rdg></app>īṣadvikasitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaiḥ sauṣṭhavānvitaiḥ|</l>
  <l>alakṣitadvijaṃ dhīramuttamānāṃ smitaṃ bhavet<app><note xml:lang="en"><p>Cited in SS</p></note></app> || 54 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.55" n="55">
  <l>utphullānananetraṃ tu<app><rdg wit="#न #त">netraṃ yat</rdg><rdg wit="#क्ष #म">netraistu</rdg></app> gaṇḍairvikasitairatha<app><rdg wit="#न #म">vihasitairatha</rdg></app> |</l>
  <l>kiñcillakṣitadantaṃ ca hasitaṃ tadvidhīyate<app><rdg wit="#म #त">gaṇḍañca hasitaṃ tatprakīrtitam</rdg></app> || 55 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.55.1" n="55.1">atha madhyamānām<app><rdg wit="#N #म">madhyānām</rdg></app> :—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.56" n="56">
  <l>ākuñcitākṣigaṇḍaṃ yatsasvanaṃ madhuraṃ tathā<app><rdg wit="#न #त">syātsasvaraṃ madhuraṃ ca yat</rdg></app> |</l>
  <l><app><rdg wit="#ज #द">kalāgatam</rdg></app>kālāgataṃ sāsyarāgaṃ tadvai vihasitaṃ bhavet<app><note xml:lang="en"><p>cited in SS</p></note></app> || 56 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.57" n="57">
  <pb n="310"/>
  <l>utphullanāsikaṃ yattu<app><rdg wit="#ड #म">yacca</rdg></app> jihmadṛṣṭinirīkṣitam<app><rdg wit="#ड #म">nirīkṣaṇam</rdg></app> |</l>
  <l><app><rdg wit="#न #त">nihañcita</rdg><rdg wit="#द #अ">nikuñcitāṅgakaśiram</rdg></app>nikuñcitāṅgakaśirastaccopahasitaṃ bhavet || 57 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.57.1" n="57.1">athādhamānāt<app><rdg wit="#द #म">adhamānām</rdg></app> :—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.58" n="58">
  <l>asthānahasitaṃ yattu<app><rdg wit="#क्ष #ड #म">yatra</rdg><rdg wit="#न #त">yacca</rdg></app> sāśrunetraṃ tathaiva ca |</l>
  <l>utkampitāṃsakaśirastaccāpahasitaṃ bhavet<app><note xml:lang="en"><p>Cited in SS</p></note></app> || 58 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.59" n="59">
  <l><app><rdg wit="#ढ #त">saṃrabdhaṃ sāsranetram</rdg></app>saṃrabdhasāśrunetraṃ ca vikṛṣṭasvara<app><rdg wit="#ड">viduṣṭasvana</rdg><rdg wit="#न #त">vikṛṣṭasvana</rdg><rdg wit="#KLV">vikruṣṭa</rdg></app>muddhatam |</l>
  <l>karopagūḍhapārśva <app><rdg wit="#म #त">pārśva yat</rdg></app>ca taccātihasitaṃ bhavet || 59 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.60" n="60">
  <l><app><rdg wit="#ड #म">hāsa</rdg></app>hāsyasthānāni yāni syuḥ <app><rdg wit="#म #त">kāvyotpannāni</rdg></app>kāryotpannāni nāṭake |</l>
  <l>uttamādhamamadhyānāmevaṃ tāni prayojayet || 60 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.61" n="61">
  <l><app><rdg wit="#क्ष #ड #म">evamātmasamutthaśca tathā parasamutthitaḥ | dvividhastriprakṛtikaḥ ṣaḍbhedo ’tha rasaḥ smṛtaḥ||</rdg></app>ityeṣa svasamutthastathā parasamutthaśca vijñeyaḥ|</l>
  <l>dvividhastriprakṛtigatastryavasthabhāvo raso hāsyaḥ || 61 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.61.1" n="61.1"><pb n="311"/>atha karuṇo nāma<app><rdg wit="#N #द #अ">atha karuṇaḥ</rdg></app> śokasthāyibhāvaprabhavaḥ<app><rdg wit="#ढ #त">sthāyibhāvātmakaḥ</rdg></app> | sa ca <app><rdg wit="#म #त">sāpekṣakleśa</rdg></app>śāpakleśavinipatiteṣṭajanaviprayoga<app><rdg wit="#म">vinipataneṣṭajanaviyoga</rdg></app>vibhavanāśavadhabandha<app><rdg wit="#म #त">bandhaparikleśa</rdg></app>vidravopaghāta<app><rdg wit="#न #म">vyasanasaṃśayādibhiḥ</rdg></app> vyasanasaṃyogādibhirvibhāvaiḥ samupajāyate | <app><rdg wit="#द #अ">tasya cāśru</rdg><rdg wit="#क्ष #म">tasyāśrupatana</rdg></app>tasyāśrupātaparidevanamukhaśoṣaṇavaivarṇya<app><rdg wit="#म #त">vaivarṇyasvaramukhabheda</rdg></app>srastagātratāniśśvāsasmṛtilopādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | vyabhicāriṇaścāsya nirvedaglānicintautsukyāvegabhramamoha<app><rdg wit="#ब">mohabhayaśrama</rdg></app>śramabhayaviṣādabdainyavyādhijaḍatonmādāpasmāra<app><rdg wit="#ब">rālasya</rdg></app>trāsālasyamaraṇastambhavepathuvaivarṇyāśrusvarabhedādayaḥ |</p>

<p xml:id="NāŚā.6.61.2" n="61.2"><pb n="312"/>atrārye bhavataḥ—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.62" n="62">
  <l>iṣṭavadhadarśanādvā vipriyavacanasya saṃśravā<app><rdg wit="#ड #म">saṃśrayādvāpi</rdg></app>dvāpi |</l>
  <l>ebhirbhāvaviśeṣaiḥ karuṇaraso nāma saṃbhavati || 62 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.63" n="63">
  <l><app><rdg wit="#प #त">sasvara</rdg><rdg wit="#न">śvasana</rdg></app>sasvanaruditairmohāgamaiśca<app><rdg wit="#त">rmohaprāptyā</rdg><rdg wit="#म">mohodgamaiśca</rdg></app> paridevitairvilapitaiśca |</l>
  <l>abhineyaḥkaruṇaraso dehāyāsābhighātaiśca || 63 ||</l>
</lg>

<p xml:id="NāŚā.6.63.1" n="63.1"><pb n="313"/>atha raudro nāma krodhasthāyibhāvātmakaḥ rakṣodānavoddhatamanuṣyaprakṛtiḥ<app><rdg wit="#N #क्ष #ड #त">manuṣyaprabhavaḥ</rdg></app> saṃgrāmahetukaḥ | sa ca krodhādharṣaṇādhikṣepā<app><rdg wit="#N">adhikṣepāvamāna.</rdg></app>nṛta<app><rdg wit="#न #म">sa ca gharṣaṇādhikṣepāmarṣakṛtānṛtavacanopaghāta</rdg></app>vacanopaghātavākpāruṣyābhidrohamātsaryādibhirvibhāvairutpadyate | tasya ca tāḍanapāṭanapīḍanacchedana<app><rdg wit="#N #न #त">chedyabhedyapraharaṇāpaharaṇa</rdg></app>bhedanapraharaṇāharaṇaśastrasampāta<app><rdg wit="#ढ">sampādana</rdg></app>samprahārarudhirākarṣaṇā<pb n="314"/><app><rdg wit="#क्ष">rudhirāsrākarṣaṇādyāni</rdg><rdg wit="#प #त">radhirāsrāvaṇādyāni</rdg><rdg wit="#त">rudhirākarṣaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | punaśca</rdg></app>dyāni karmāṇi<app><rdg wit="#ड #म">kāryāṇi</rdg></app> | punaśca raktanayana<app><rdg wit="#N">.sveda.</rdg></app>bhrukuṭīkaraṇa<app><rdg wit="#क्ष #ड #म">gaṇḍacālana</rdg><rdg wit="#N">.karaṇāvaṣṭambha.</rdg></app>dantoṣṭhapīḍanagaṇḍasphuraṇaha<app><rdg wit="#त">agrahasta</rdg></app>stāgraniṣpeṣādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | <pb n="315"/> <app><rdg wit="#क्ष #न #म #त">vyabhicāriṇaścāsyāsammo</rdg><rdg wit="#द #अ">bhāvāścāsya saṃmoha</rdg></app>bhāvāścāsyāsammohotsāhāvegāmarṣacapalataugyragarva<app><rdg wit="#म">taugyrasveda</rdg></app>svedavepathuromāñcagadgadādayaḥ<app><rdg wit="#ब #त">daromāñcādayaḥ</rdg></app> |</p>

<p xml:id="NāŚā.6.63.2" n="63.2">atrāha—yadabhihitaṃ <app><rdg wit="#क्ष #ड #म">rākṣasādīnām</rdg><rdg wit="#त #द">kṣodānavānām</rdg></app>rakṣodānavādīnāṃ raudro rasaḥ | kimanyeṣāṃ <app><rdg wit="#क्ष">kimanyeṣāṃ nāstītyucyate</rdg><rdg wit="#म #त">raudrarasaḥ sa kimanyāsāṃ prakṛtīnāṃ nāstīti | atrocyate</rdg><rdg wit="#न">mānavaprakṛtīnāṃ nāstīti</rdg></app>nāsti | ucyate—astyanyeṣāmapi raudro rasaḥ | kintvadhikāro ’tra gṛhyate | te hi svabhāvata eva raudrāḥ | <app><rdg wit="#अ">yasmāt</rdg><rdg wit="#क्ष"><note xml:lang="en"><p>omits</p></note></rdg></app>kasmāt | bahubāhavo bahumukhāḥ<app><rdg wit="#अ">bahuśīrṣā bahumukhāḥ</rdg></app> <pb n="316"/> proddhūtavikīrṇapiṅgalaśirojāḥ raktodvṛttavilocanā<app><rdg wit="#त #अ #ब">vilocanabhīmāsita</rdg></app> bhīmāsitarūpiṇaścaiva | yacca kiñcitsamārabhante svabhāva<app><rdg wit="#त">svabhāve</rdg><rdg wit="#N">svabhāvena</rdg></app>ceṣṭitaṃ vāgaṅgādikaṃ tatsarva raudramevaiteṣām<app><rdg wit="#क्ष">raudrameveti</rdg></app> | <app><note><p><hi rend="bold">ma</hi>idaṃ vākyaṃ nāsti</p></note></app>śṛṅgāraśca taiḥ prāyaśaḥ prasabhaṃ sevyate | teṣāṃ cānukāriṇo<app><rdg wit="#क्ष #ड #म">anugāmino</rdg></app> ye <app><rdg wit="#न #त">ye ’pyuddhatāḥ puruṣāḥ</rdg><rdg wit="#N #अ">puruṣā uddhatāḥ</rdg></app>puruṣāsteṣāmapi saṅgrāmasamprahārakṛto raudro raso ’numantavyaḥ |</p>
<p xml:id="NāŚā.6.63.3" n="63.3">atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.64" n="64">
  <pb n="317"/>
  <l><app><rdg wit="#ड #म">sattva</rdg></app>yuddhaprahāraghā<app><rdg wit="#ब">pāta</rdg><rdg wit="#क्ष #म">ghātau vicchedavidāraṇaiścaiva</rdg></app>tanavikṛtacchedanavidāraṇaiścaiva |</l>
  <l>saṅgrāmasambhramā<app><rdg wit="#अ">sambhavārthaiḥ</rdg><rdg wit="#म">sambhramotthaiḥ</rdg></app>dyairebhiḥ sañjāyate raudraḥ<app><rdg wit="#त">raudraraso nāma sambhavati</rdg></app> || 64 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.65" n="65">
  <l>nānāpraharaṇamokṣaiḥ<app><rdg wit="#N #अ #म #क्ष">saṅkulaśiraḥ</rdg></app> śiraḥkabandhabhujakartanaiścaiva |</l>
  <l><app><rdg wit="#त #अ">ebhistvartha</rdg></app>ebhiścārthaviśeṣairasyā<app><rdg wit="#त #म #अ">ṣaistasyā</rdg></app>bhinayaḥ prayoktavyaḥ || 65 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.66" n="66">
  <l>iti raudraraso dṛṣṭo raudravāgaṅgaceṣṭitaḥ|</l>
  <l>śastraprahārabhūyiṣṭha ugrakarmakriyātmakaḥ || 66 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.66.1" n="66.1"><pb n="318"/>atha <app><rdg wit="#त">vīraraso</rdg></app>vīro nāmottamaprakṛtirutsāhātmakaḥ | sa cāsaṃmohādhya-
vasāyanayavinayabala<app><rdg wit="#क्ष #ड #म">bahula</rdg></app>parākramaśaktipratāpaprabhāvādibhirvibhāvairutpadyate | tasya sthairyadhairyaśauryatyāga<app><rdg wit="#न #त">dhairyatyāgaśauryavīryavaiśāradyādibhiḥ</rdg></app>vaiśāradyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | <app><rdg wit="#क्ष #ड #म">sañcāribhāvāścāsya</rdg><rdg wit="#त #म">vyabhicāriṇaśca</rdg></app>bhāvāścāsya dhṛtimatigarvāvegaugyrāmarṣasmṛtiromāñcādayaḥ<app><rdg wit="#ड">romāñcapratibodhādayaḥ</rdg></app> |
atrārye<app><rdg wit="#क्ष #त #म">atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ</rdg><rdg wit="#अ #द">atrārye</rdg></app> rasavicāramukhe—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.67" n="67">
  <pb n="319"/>
  <l>utsāhā(ho ’)dhyavasāyādaviṣāditvādavismayāmohāt|</l>
  <l>vividhādarthaviśeṣādvīraraso nāma sambhavati || 67 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.68" n="68">
  <l><app><rdg wit="#अ #ब">sthitiśauryavīryadhairyairu</rdg><rdg wit="#क्ष">smṛtidhairyavīryaśauryai.</rdg></app>sthitidhairyavīryagarvairutsāhaparākramaprabhāvaiśca |</l>
  <l>vākyaiścākṣepakṛtairvīrarasaḥ samyagabhineyaḥ || 68 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.68.1" n="68.1"><pb n="320"/>atha bhayānako nāma bhayasthāyibhāvātmakaḥ<app><rdg wit="#न #त">bhāvaprabhavaḥ</rdg></app> | sa ca <app><rdg wit="#द #अ">vikṛtaveṣadarśanaśivolūka</rdg><rdg wit="#N #त">vikṛtarasasattvadarśanaśivolūkolkātrāsodvegaśūnyāgārāraṇyaśmaśānaśūnyabhavanagamanamaraṇasvajanavadhabandhadarśanaśravaṇakathābhirvibhāvaiḥ samutpadyate</rdg></app>vikṛtaravasattvadarśanaśivolūka<app><rdg wit="#क्ष #म">trāsodvegāraṇyaśmaśānaśūnyabhavanapraveśamaraṇa</rdg></app>trāsodvegaśūnyāgārāraṇyagamanasvajanavadhabandhadarśanaśrutikathādibhirvibhāvairutpadyate | tasya pravepitakaracaraṇanayana<app><rdg wit="#ढ #ब">calanamukhagātrapulakamukha</rdg><rdg wit="#द #ब">nayanavalanapulakamukha</rdg></app>capalapulakamukhavaivarṇyasvararabhedādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |</p>

<p xml:id="NāŚā.6.68.2" n="68.2"><app><rdg wit="#क्ष">vyabhicāribhāvāścāsya</rdg><rdg wit="#म">#tavyabhicāriṇaścāsya śaṅkādainyāvegacāpalajaḍatātrāsāpasmāramaraṇādayaḥ | stambhasvedaromāñcagadgadavepathusvarabhedavaivarṇyādayaḥ sāttvikāśca | atrāpyāryā bhavanti |</rdg></app>bhāvāścāsya stambhasvedagadgadaromāñcavepathusvarabhedavaivarṇyaśaṅkāmohadainyāvegacāpalajaḍatātrāsāpasmāramaraṇādayaḥ |</p>

<p xml:id="NāŚā.6.68.3" n="68.3">atrāryāḥ<app><rdg wit="#क्ष #म">atrānuvaṃśyā āryā bhavanti</rdg></app>—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.69" n="69">
  <pb n="321"/>
  <l>vikṛtaravasattvadarśanasaṃgrāmāraṇyaśūnyagṛhagamanāt |</l>
  <l>gurunṛpayoraparādhātkṛtakaśca <app><rdg wit="#ढ">tathā budhairjaiyaḥ</rdg></app>bhayānako jñeyaḥ || 69 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.70" n="70">
  <l><app><rdg wit="#प">gotra</rdg></app>gātramukhadṛṣṭibhedai<app><rdg wit="#न #त">dṛṣṭikampai</rdg></app>rūrustambhā<app><rdg wit="#क्ष #न #अ">stabhbhādi</rdg></app>bhivīkṣaṇodvegaiḥ |</l>
  <l>sannamukhaśoṣahṛdaya<app><rdg wit="#अ">hṛdaye</rdg></app>spandanaromodgamaiśca bhayam || 70 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.71" n="71">
  <l>etatsvabhāvajaṃ syātsattvasamutthaṃ tathaiva kartavyam |</l>
  <l>punarebhireva bhāvaiḥ kṛtakaṃ mṛduceṣṭitaiḥ<app><rdg wit="#क्ष">mṛduceṣṭitaiśca bhayam</rdg></app> kāryam || 71 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.72" n="72">
  <l>karacaraṇavepathustambhagātrahṛdayaprakampena<app><rdg wit="#न">vepanena stambhena ca gātrahṛdayakampena</rdg><rdg wit="#त #म">karacaraṇavepanakṛtairgātrastambhaiśca hṛdayakampena</rdg><rdg wit="#ब">gātrasaṅkocahṛdayakampena</rdg></app> |</l>
  <l>śuṣkoṣṭhatālukaṇṭhairbhayānako nityamabhineyaḥ || 72 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.72.1" n="72.1"><pb n="322"/>atha bībhatso nāma jugupsāsthāyibhāvātmakaḥ | sa<app><rdg wit="#ड">cāhṛdyāpriyāpekṣāni</rdg><rdg wit="#ब #अ">hṛdyāpraśastāpriyāvekṣā</rdg></app> cāhṛdyāpriyācokṣāniṣṭaśravaṇadarśanakīrtanādibhirvibhāvairutpadyate | tasya sa<app><rdg wit="#म">sarvāṅgasaṃprahāra</rdg><rdg wit="#ज">sarvāṅgasaṅkoca</rdg></app>rvāṅgasaṃhāramukhavikūṇa<app><rdg wit="#क्ष #म">mukhanetravikūṇana</rdg></app>nollekhananiṣṭhīnodvejanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | <app><rdg wit="#क्ष">vyabhicāribhāvāścāsyāpasmāragrahaceṣṭitāvega</rdg></app>bhāvāścāsyāpasmārodvegāvegamohavyādhimaraṇādayaḥ |</p>
<p xml:id="NāŚā.6.72.2" n="72.2">atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ<app><rdg wit="#ढ #ब">atrārye bhavataḥ</rdg></app>—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.73" n="73">
  <pb n="323"/>
  <l><app><rdg wit="#क्ष #त #म">anabhihita</rdg></app>anabhimatadarśanena ca <app><rdg wit="#क्ष #ड #म">rasagandha</rdg></app>gandharasasparśaśabdadoṣaiśca |</l>
  <l><app><rdg wit="#क्ष #म">udvejane ca</rdg></app>udvejanaiśca bahubhirbībhatsarasaḥ samuddhavati || 73 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.74" n="74">
  <l>mukhanetravikūṇa<app><rdg wit="#क्ष">vikūṇananayananāsā.</rdg></app>nayā nāsāpracchādanāvanamitāsyaiḥ<app><rdg wit="#म #त">pracchādanādavanatāsyaiḥ</rdg></app> |</l>
  <l>avyaktapādapatanairbībhatsaḥ samyagabhineyaḥ<app><rdg wit="#म #ठ">patanaistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ</rdg><rdg wit="#क्ष #ड #म">patanaiḥ samyagabhinayaḥ prayoktavyaḥ</rdg></app> || 74 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.74.1" n="74.1">athā<app><rdg wit="#N #ब">adbhuto</rdg></app>dbhuto nāma vismayasthāyibhāvātmakaḥ | sa ca divyajanadarśanepsitamanorathāvāptyu <app><rdg wit="#N #क्ष #ब">ptyuttamavanadevakulādigamanasambhāvyamānamāyenadrajālasaṃsādhanā</rdg></app>pavanadevakulādigamanasabhāvimānamāyendrajālasambhāvanādibhirvibhāvairutpadyate | tasya nayanavistārānimeṣaprekṣaṇaromāñcāśrusvedaharṣasādhuvāda<app><rdg wit="#N">sādhuvacana.</rdg></app>dānaprabandhahāhākārabāhuvadanacelāṅguli<app><rdg wit="#ब">kāracelāṅguli</rdg><rdg wit="#त">pramāṇādibhiḥ</rdg><rdg wit="#क्ष #ड #म">karacaraṇāṅguli</rdg></app>bhramaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ | <app><rdg wit="#क्ष #ड #म">vyabhicāribhāvāścāsya</rdg></app>bhāvāścāsya stambhā<pb n="324"/>śrusvedagadgadaromāñcāvegasambhrama<app><rdg wit="#त">saṃbhramapraharṣacapalatonmādadhṛti</rdg><rdg wit="#म">jaḍatāmohamaraṇādayaḥ</rdg></app> jaḍatāpralayādayaḥ | atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.75" n="75">
  <l>yattvatiśayārthayuktaṃ vākyaṃ śilpaṃ ca karmarūpaṃ vā<app><rdg wit="#क्ष #ड #म">rūpaṃ ca</rdg></app> |</l>
  <l><app><rdg wit="#क्ष #ड #म">ebhistvarthaviśeṣai raso ’dbhuto nāma vijñeyaḥ</rdg><rdg wit="#ज">tatsaṃbaddhaiḥ sarvai raso ’ddhuto nāma</rdg></app>tatsarvamaddhutarase vibhāvarūpaṃ hi vijñeyam || 75 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.76" n="76">
  <l><app><rdg wit="#क्ष">sparśagrahotkahasanaiḥ</rdg><rdg wit="#म #त">sparśagrahograhasanai</rdg><rdg wit="#N">sparśapraharaṇollasanaiḥ</rdg><rdg wit="#ब">sparśagrahaṇairulbakaśa</rdg></app>sparśagrahollukasanairhāhākaraiśca sādhuvādaiśca |</l>
  <l>vepathugadgadavacanaiḥ <app><rdg wit="#ड #म #त">vacanasvedā</rdg></app>svedādyairabhinayastasya<app><rdg wit="#म #त">nayaścāsya</rdg></app> || 76 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.77" n="77">
  <pb n="325"/>
  <l><app><note><p><hi rend="bold">ta</hi>pustake ime ślokāḥ śāntarasaprakaraṇātparaṃ dṛśyante</p></note></app>śṛṅgāraṃ trividhaṃ <app><rdg wit="#क्ष #म">vidyātbhrūnepathya</rdg></app>vidyādvāṅnaipathyakriyātmakam |</l>
  <l>aṅganaipathyavākyaiśca hāsyaraudrau <app><rdg wit="#ब">tathā smṛtau</rdg></app>tridhā smṛtau || 77 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.78" n="78">
  <l>dharmopaghātaja<app><rdg wit="#म">ghātaka</rdg></app>ścaiva tathārthāpacayoddhavaḥ |</l>
  <l>tathā <app><rdg wit="#म">yogakṛta</rdg></app>śokakṛtaścaiva karuṇastrividhaḥ smṛtaḥ || 78 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.79" n="79">
  <l>dānavīraṃ dharmavīraṃ <app><rdg wit="#ब">yuddhavīramatastridhā</rdg></app>yuddhavīraṃ tathaiva ca |</l>
  <l>rasa<app><rdg wit="#ब">rasavīrama</rdg><rdg wit="#क्ष #म">vīramapi prāhustajjñāḥ | trividhasammatam</rdg></app>vīramapi prāha brahmā trividhameva hi<app><note xml:lang="en"><p>Cited in SS</p></note></app> || 79 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.80" n="80">
  <pb n="326"/>
  <l>vyājāccaivāparādhācca vitrāsitakameva ca |</l>
  <l>punarbhayānaka<app><note xml:lang="en"><p>N closes chapter here. It adds last Verse 83 below.</p></note></app>syāpi vidyāt trividhameva hi || 80 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.81" n="81">
  <l>bībhatsaḥ kṣobhajaḥ<app><rdg wit="#त">bhaṇaḥ</rdg></app> śuddha udvegī <app><rdg wit="#म">syāttṛtīyakaḥ</rdg></app>syāt dvitīyakaḥ |</l>
  <l>viṣṭhākṛmibhirudvegī kṣobha<app><rdg wit="#त">kṣobhaṇo</rdg></app>jo rudhirādijaḥ || 81 ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.82" n="82">
  <l>dvivyaścānandajaścaiva dvidhā khyāto ’dbhuto rasaḥ |</l>
  <l>divyadarśanajo divyo harṣādānanjajaḥ smṛtaḥ || 82 ||</l>
</lg>
<p xml:id="NāŚā.6.82.1" n="82.1">(<app><note><p><hi rend="bold">amaba</hi>pustakeṣu śāntarasagrantho nāsti | <hi rend="bold">ta</hi> pustaka eva vidyate</p></note><rdg wit="#न">śāntamidānīṃ ākhyāsyāmaḥ tatra—</rdg></app>atha śānto nāma śamasthāyibhāvātmako mokṣapravartakaḥ | sa tu tattvajñānavairāgyāśayaśudadhyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate | tasya yamaniyamādhyātmadadhyānadhāraṇopāsanasarvabhūtadayāliṅgagrahaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ <pb n="327"/>prayoktavyaḥ | vyabhicāriṇaścāsya nirvedasmṛtidhṛtisarvāśramaśaucastambharomāñcādayaḥ | atrāryāḥ ślokāśca bhavanti—</p>
<lg xml:id="NāŚā.6.82.2" n="82.2">
  <l>mokṣādhyātma<app><rdg wit="#त">nimittaḥ</rdg></app>samutthastattvajñānārthahetusaṃyuktaḥ |</l>
  <l>naiḥśreyasopadiṣṭaḥ<app><rdg wit="#त">niḥśreyasasaṃyuktaḥ</rdg></app> śāntaraso nāma sambhavati<app><rdg wit="#त">vijñeyaḥ</rdg></app> ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.82.3" n="82.3">
  <pb n="328"/>
  <l>buddhīndriyakarmendriyasaṃrodhādhyātmasaṃsthitopetaḥ<app><rdg wit="#त">nirodhato ’dhyātmasaṃjñitaścaiva</rdg></app> |</l>
  <l><app><rdg wit="#त">sarvaprāṇihitaḥ khalu</rdg></app>sarvaprāṇisukhahitaḥ śāntaraso nāma vijñeyaḥ<app><rdg wit="#ड">vijñeyaḥ | bhavati cātra ślokaḥ-</rdg></app> ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.82.4" n="82.4">
  <l>na yatra duḥkhaṃ na sukhaṃ na dveṣo nāpi matsaraḥ |</l>
  <l>samaḥ sarveṣu bhūteṣu sa śāntaḥ prathito rasaḥ ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.85.5" n="85.5">
  <l>bhāvā vikārā ratyādyāḥ śāntastu prakṛtirmataḥ |</l>
  <pb n="329"/>
  <l>vikāraḥ prakṛterjātaḥ punastatraiva līyate ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.82.6" n="82.6">
  <l>svaṃ svaṃ nimittamāsādya śāntādbhāvaḥ pravartate |</l>
  <l>punarnimittāpāye ca śānta evopalīyate ||</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.82.7" n="82.7">
  <l>evaṃ navarasā dṛṣṭā nāṭyajñairlakṣaṇānvitāḥ |)</l>
</lg>
<lg xml:id="NāŚā.6.83" n="83">
  <pb n="330"/><pb n="331"/><pb n="332"/><pb n="333"/><pb n="334"/><pb n="335"/>
  <l>evamete rasā jñeyāstvaṣṭau lakṣaṇalakṣitāḥ |</l>
  <l>ata ūrdhva pravakṣyāmi bhāvānāmapi lakṣaṇam || 83 ||</l>
</lg>
<trailer>iti bhāratīye nāṭyaśāstre rasādhyāyaḥ<app><rdg wit="#क्ष #म">rasavikalpo nāma</rdg><rdg wit="#त">rasasvarūpaparipātanaṃ nāma</rdg></app> ṣaṣṭhaḥ ||<pb n="336"/></trailer>

</div>
</body>
</text>
</TEI>